Prawa przewoźnika drogowego osób – kiedy może odmówić przewozu i jakie ma uprawnienia kontrolne?

Opracował: dr inż. Bogusław Madej

Właściciele firm transportowych i kierowcy zawodowi wykonujący przewozy osób często stają przed dylematem – czy mają prawo odmówić wejścia do pojazdu nietrzeźwemu pasażerowi lub osobie zagrażającej bezpieczeństwu? Jakie uprawnienia kontrolne przysługują przewoźnikowi w stosunku do podróżnych? Te pytania nabierają szczególnego znaczenia w codziennej praktyce transportowej, gdzie bezpieczeństwo wszystkich uczestników przewozu musi być priorytetem. Niewłaściwe postępowanie w takich sytuacjach może prowadzić do poważnych konsekwencji prawnych i finansowych.

W niniejszym artykule szczegółowo omówimy wszystkie aspekty prawne związane z uprawnieniami przewoźnika drogowego osób. Dowiesz się, w jakich sytuacjach przysługuje prawo do odmowy przewozu, jakie procedury należy zastosować przy wykluczaniu pasażera z przewozu, oraz jakie uprawnienia kontrolne ma przewoźnik i osoby przez niego upoważnione. Przedstawimy także praktyczne przykłady z codziennej działalności transportowej oraz konsekwencje prawne zarówno dla pasażerów, jak i przewoźników. Po przeczytaniu tego przewodnika będziesz posiadał kompletną wiedzę niezbędną do profesjonalnego i zgodnego z prawem prowadzenia działalności przewozowej.

Spis treści

Podstawy prawne regulujące prawa przewoźnika drogowego osób
Prawo do odmowy przyjęcia pasażera do przewozu – katalog sytuacji
Odmowa przewozu osób zagrażających bezpieczeństwu lub porządkowi
Procedury wykluczenia pasażera ze środka transportowego
Uprawnienia kontrolne przewoźnika i osób upoważnionych
Kontrola biletów i dokumentów przewozu – zasady i uprawnienia
Konsekwencje prawne dla pasażera naruszającego przepisy
Odpowiedzialność przewoźnika za bezpieczeństwo pasażerów

Podstawy prawne regulujące prawa przewoźnika drogowego osób

System prawny regulujący przewóz osób w transporcie drogowym opiera się na kilku kluczowych aktach normatywnych, które wyznaczają zakres uprawnień przewoźnika oraz obowiązków pasażerów.

Najważniejszym aktem prawnym jest ustawa z dnia 15 listopada 1984 r. Prawo przewozowe (Dz.U. z 2024 r., poz. 1262). Ustawa ta reguluje przewóz osób i rzeczy wykonywany odpłatnie na podstawie umowy przez uprawnionych przewoźników, z wyjątkiem transportu morskiego, lotniczego i konnego. Przepisy tej ustawy stosuje się również do przewozu nieodpłatnego wykonywanego przez przewoźnika oraz do przewozów międzynarodowych, jeżeli umowa międzynarodowa nie stanowi inaczej.

Drugim fundamentalnym aktem prawnym jest ustawa z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym, która określa zasady podejmowania i wykonywania transportu drogowego oraz zasady działania Inspekcji Transportu Drogowego. Ustawa ta definiuje między innymi pojęcie przewozu regularnego jako publiczny przewóz osób i ich bagażu w określonych odstępach czasu i określonymi trasami.

Na poziomie europejskim zastosowanie znajduje rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 181/2011 z dnia 16 lutego 2011 r. dotyczące praw pasażerów w transporcie autobusowym i autokarowym, które obowiązuje bezpośrednio we wszystkich krajach członkowskich Unii Europejskiej od dnia 1 marca 2013 r. Rozporządzenie to ustanawia przepisy w zakresie niedyskryminacji pasażerów, praw pasażerów w przypadku wypadków oraz obowiązkowej pomocy dla osób niepełnosprawnych.

Podstawowe uprawnienia przewoźnika drogowego osób wynikają bezpośrednio z art. 15 ustawy Prawo przewozowe. Zgodnie z art. 15 ust. 1, podróżny jest obowiązany do przestrzegania przepisów porządkowych obowiązujących w transporcie. W przypadku naruszenia tego obowiązku, art. 15 ust. 2 stanowi, że osoby zagrażające bezpieczeństwu lub porządkowi w transporcie mogą być niedopuszczone do przewozu lub usunięte ze środka transportowego. Ponadto art. 15 ust. 3 precyzuje, że osoby uciążliwe dla podróżnych lub odmawiające zapłacenia należności za przewóz mogą być usunięte ze środka transportowego, chyba że naruszałoby to zasady współżycia społecznego. Te przepisy stanowią fundamentalną podstawę prawną dla działań przewoźnika w sytuacjach konfliktowych.

Hierarchia przepisów regulujących przewóz osób

W systemie prawnym regulującym przewóz osób istnieje określona hierarchia aktów normatywnych, którą przewoźnik musi uwzględniać w swojej działalności. Na najwyższym poziomie znajdują się bezpośrednio stosowane przepisy unijne, w szczególności rozporządzenie (UE) nr 181/2011. Poniżej lokują się polskie ustawy – Prawo przewozowe oraz ustawa o transporcie drogowym. Na poziomie lokalnym istotne znaczenie mają uchwały organów samorządowych, takie jak rady gminy, rady powiatu czy sejmiku województwa, które określają przepisy porządkowe związane z przewozem osób w publicznym transporcie zbiorowym. Zgodnie z art. 15 ust. 5 ustawy Prawo przewozowe, w odniesieniu do gminnego regularnego przewozu osób przepisy porządkowe określa rada gminy, a na terenie miasta stołecznego Warszawy – Rada miasta stołecznego Warszawy.

Przewoźnicy mają także prawo do wydawania własnych regulaminów określających warunki obsługi podróżnych oraz przewozu osób i rzeczy. Podstawą prawną tego uprawnienia jest art. 4 ustawy Prawo przewozowe, który stanowi, że przewoźnik lub organizator publicznego transportu zbiorowego mogą wydawać regulaminy określające warunki obsługi podróżnych, odprawy oraz przewozu osób i rzeczy. Regulaminy te nie mogą jednak naruszać przepisów wyższego rzędu i muszą być zgodne z bezwzględnie obowiązującymi normami prawnymi. W praktyce oznacza to, że przewoźnik może w swoim regulaminie szczegółowo opisać procedury kontroli biletów czy zasady przewozu bagażu, ale nie może wprowadzać postanowień sprzecznych z ustawą Prawo przewozowe lub przepisami unijnymi. Stan prawny na dzień stycznia 2026 r. obejmuje wszystkie wskazane wyżej akty prawne wraz z ich nowelizacjami wprowadzonymi do końca 2024 r.

Zakres stosowania przepisów w różnych rodzajach przewozów

Przepisy dotyczące uprawnień przewoźnika mają zastosowanie do wszystkich rodzajów przewozów drogowych osób, jednak ich zakres może się różnić w zależności od charakteru przewozu. I tak:

W przypadku regularnych przewozów osób wykonywanych na podstawie zezwolenia wydanego przez właściwy organ, zastosowanie mają pełne przepisy ustawy o transporcie drogowym oraz ustawy Prawo przewozowe. Przewozy regularne charakteryzują się tym, że odbywają się w określonych odstępach czasu i określonymi trasami, a pasażerowie mogą wsiadać i wysiadać na wyznaczonych przystankach.
W przypadku przewozów regularnych specjalnych, które są wykonywane dla określonej kategorii pasażerów na podstawie umowy zawartej z organizatorem, także stosuje się wszelkie przepisy dotyczące uprawnień kontrolnych przewoźnika.
W komunikacji miejskiej, realizowanej przez organizatorów publicznego transportu zbiorowego, niektóre przepisy mają zastosowanie w sposób zmodyfikowany. Zgodnie z art. 17 ust. 5 ustawy Prawo przewozowe, przepisy dotyczące zmiany umowy przewozu i odstąpienia od niej nie dotyczą komunikacji miejskiej, co wynika ze specyfiki tego rodzaju przewozów. Jednocześnie uprawnienia kontrolne przewoźnika oraz prawo do wykluczenia pasażera z przewozu stosuje się w pełnym zakresie także w komunikacji miejskiej.
W przypadku przewozów okazjonalnych, które nie wymagają zezwolenia i są wykonywane na rzecz określonego zleceniodawcy, zastosowanie znajdują ogólne przepisy Prawa przewozowego dotyczące obowiązków przewoźnika oraz uprawnień kontrolnych. Przewoźnik wykonujący przewóz okazjonalny ma takie same prawa w zakresie odmowy przewozu osoby zagrażającej bezpieczeństwu jak przewoźnik wykonujący przewozy regularne.

Prawo do odmowy przyjęcia pasażera do przewozu – katalog sytuacji

Przewoźnik drogowy osób ma określone przez prawo sytuacje, w których może, a czasem nawet musi odmówić przyjęcia pasażera do przewozu. Katalog tych sytuacji wynika przede wszystkim z art. 15 ustawy Prawo przewozowe oraz z przepisów porządkowych wydanych na jego podstawie. Podstawową przesłanką odmowy przewozu jest zagrożenie bezpieczeństwa lub porządku w transporcie. Zgodnie z art. 15 ust. 2 ustawy Prawo przewozowe, osoby zagrażające bezpieczeństwu lub porządkowi w transporcie mogą być niedopuszczone do przewozu. Oznacza to, że przewoźnik nie musi czekać, aż dojdzie do konkretnego incydentu – sama realna obawa zagrożenia wystarczy do podjęcia decyzji o odmowie przyjęcia pasażera na pokład. W praktyce przykładem takich sytuacją są:

Stan nietrzeźwości - jest to jedna z najczęściej występujących przyczyn odmowy przewozu w praktyce transportowej. Choć polskie prawo nie zawiera wprost zakazu przewożenia osób nietrzeźwych w pojazdach transportu publicznego, to jednak z analizy przepisów art. 15 ustawy Prawo przewozowe oraz regulaminów przewozu wynika, że przewoźnik ma prawo i obowiązek odmówić przewozu takiej osobie, jeżeli jej zachowanie wskazuje na zagrożenie dla bezpieczeństwa lub komfortu innych pasażerów. Właściciel firmy transportowej wykonującej przewozy autobusowe na linii regularnej powinien instruować kierowców, aby zwracali szczególną uwagę na stan pasażerów wsiadających do pojazdu. Jeżeli osoba jest widocznie nietrzeźwa, zachowuje się agresywnie, krzyczy lub nie jest w stanie utrzymać równowagi, kierowca ma pełne prawo odmówić jej wejścia do autobusu. Decyzja taka jest nie tylko prawnie uzasadniona, ale również zalecana ze względów bezpieczeństwa.
Agresywne lub uciążliwe zachowanie - jest drugą przyczyną odmowy przewozu pasażera. Zgodnie z art. 15 ust. 3 ustawy Prawo przewozowe, osoby uciążliwe dla podróżnych mogą być usunięte ze środka transportowego, chyba że naruszałoby to zasady współżycia społecznego. Pod pojęciem osób uciążliwych rozumie się pasażerów, którzy swoim zachowaniem zakłócają spokój innych podróżnych, na przykład poprzez głośne rozmowy, słuchanie muzyki bez słuchawek, spożywanie produktów o intensywnym zapachu, nieodpowiednie zachowania wobec innych pasażerów czy też inne działania naruszające komfort podróży. Regulaminy przewozu wydawane przez poszczególnych przewoźników oraz organizatorów publicznego transportu zbiorowego szczegółowo precyzują, jakie zachowania są niedopuszczalne. Typowo zakazane jest palenie tytoniu, spożywanie alkoholu, wandalizm, zanieczyszczanie pojazdu, zajmowanie więcej niż jednego miejsca siedzącego czy siadanie na poręczach i barierkach ochronnych.
Odmowa zapłacenia należności za przewóz - to kolejna przyczyna odmowy przyjęcia pasażera lub jego wykluczenia z przewozu. Art. 15 ust. 3 ustawy Prawo przewozowe wprost stanowi, że osoby odmawiające zapłacenia należności za przewóz mogą być usunięte ze środka transportowego. W systemie komunikacji miejskiej oraz w większości przewozów regularnych, umowa przewozu zawierana jest przez nabycie biletu przed rozpoczęciem podróży lub przez spełnienie innych określonych warunków dostępu do środka transportowego, a w razie ich nieustalenia – przez samo zajęcie miejsca w środku transportowym, co wynika z art. 16 ust. 1 ustawy Prawo przewozowe. Oznacza to, że pasażer, który nie nabył biletu przed podróżą i odmawia jego zakupu w trakcie kontroli, narusza umowę przewozu. W takiej sytuacji przewoźnik ma prawo żądać opuszczenia pojazdu przez taką osobę, a w przypadku odmowy – wezwać policję lub inne organy porządkowe. Warto zauważyć, że brak biletu sam w sobie nie zawsze musi prowadzić do natychmiastowego wykluczenia pasażera z przewozu. W praktyce przewoźnicy najpierw dają możliwość uiszczenia należności wraz z opłatą dodatkową. Dopiero w sytuacji, gdy pasażer kategorycznie odmawia zapłacenia należności i nie chce podać swoich danych osobowych do wystawienia wezwania do zapłaty, przewoźnik może zastosować środki przewidziane w art. 33a ust. 7 pkt 2 ustawy Prawo przewozowe, czyli ująć podróżnego i niezwłocznie oddać go w ręce Policji lub innych organów porządkowych.
Nadmiar pasażerów - gdy liczba pasażerów przekracza liczbę miejsc w pojeździe określoną w dowodzie rejestracyjnym kierowca ma prawo odmówić przewozu pasażerom nadmiarowym.
Przewóz niebezpiecznych zwierząt - regulaminy przewozu zazwyczaj wymagają, aby zwierzęta były przewożone w odpowiednich transporterkach lub na smyczy i w kagańcu, a ich przewóz nie powodował zagrożenia lub uciążliwości dla innych pasażerów.
Przewóz towarów zagrażających bezpieczeństwu pasażerów - kierowca powinien odmówić przyjęcia do przewozu pasażera próbującego wnieść do pojazdu przedmioty niebezpieczne, materiały wybuchowe, łatwopalne czy inne substancje mogące zagrażać bezpieczeństwu.

Odmowa przewozu osób zagrażających bezpieczeństwu lub porządkowi

Szczególnym przypadkiem jest również prawo przewoźnika do odmowy kontynuacji przewozu w sytuacji, gdy pasażer wsiadając do autobusu zachowywał się normalnie, ale w trakcie podróży zaczyna zachowywać się w sposób zagrażający bezpieczeństwu, które może mieć różny charakter. Może to być zagrożenie fizyczne dla innych pasażerów, zagrożenie dla bezpieczeństwa ruchu drogowego, czy też zagrożenie mienia. Zaczyna prowokować innych pasażerów, dopuszcza się czynów chuligańskich lub w inny sposób narusza porządek. W takiej sytuacji przewoźnik lub osoba przez niego upoważniona (kierowca) ma prawo przerwać przewóz tego pasażera i zażądać opuszczenia pojazdu na najbliższym przystanku. Jednak przed usunięciem pasażera kierowca powinien dokonać oceny sytuacji na miejscu, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy i stopień zagrożenia. Zgodnie z zasadą współżycia społecznego, wykluczenie powinno nastąpić w miejscu umożliwiającym pasażerowi bezpieczne opuszczenie pojazdu i dostęp do innych środków transportu. Nie można na przykład wyrzucić pasażera w środku lasu czy na niezamieszkałym odcinku drogi, chyba że zachowanie tej osoby stwarza bezpośrednie i poważne zagrożenie dla życia lub zdrowia innych osób. W sytuacjach skrajnych, gdy pasażer jest bardzo agresywny należy wzywać policję.

Jak rozpoznać pasażera zagrażającego bezpieczeństwu

Rozpoznanie pasażera, który może stwarzać zagrożenie dla bezpieczeństwa, wymaga doświadczenia i umiejętności obserwacji. Kierowcy powinni zwracać uwagę na szereg sygnałów ostrzegawczych i tak:

Oznaki nietrzeźwości lub odurzenia środkami psychoaktywnymi: chwiejny chód, trudności w utrzymaniu równowagi, niewyraźna mowa, silny zapach alkoholu, rozszerzone lub zwężone źrenice, agresywne lub nieadekwatne zachowanie, nadmierna pobudliwość lub ospałość.
Zachowanie wskazujące na zamiar popełnienia przestępstwa lub wykroczenia: agresja słowna, wyzwiska, groźby wobec innych pasażerów lub kierowcy.
Zagrożenie bezpieczeństwa pasażerów: próby wnoszenia do autobusu ostrych niezabezpieczonych narzędzi i bagaży, materiałów niebezpiecznych, łatwopalnych łatwopalnych, niebezpiecznych zwierząt i podobnych sytuacji.

W przypadku zauważenia takich objawów, pracownik przewoźnika powinien w sposób zdecydowany, ale spokojny, poinformować daną osobę, że nie może ona skorzystać z przewozu ze względów bezpieczeństwa. Ważne jest, aby komunikat ten był jasny i nie pozostawiał miejsca na negocjacje, ale jednocześnie nie powinien być agresywny czy poniżający dla osoby, której odmawia się przewozu.

Odmowa przewozu a zasady współżycia społecznego

Stosując uprawnienie do odmowy przewozu, przewoźnik musi pamiętać o klauzuli zawartej w art. 15 ust. 3 ustawy Prawo przewozowe, która stanowi, że wykluczenie pasażera nie może naruszać zasad współżycia społecznego. Oznacza to, że przewoźnik musi działać rozsądnie i proporcjonalnie do stopnia zagrożenia czy uciążliwości. Nie można na przykład wykluczyć z przewozu osoby tylko dlatego, że jest ubrana niekonwencjonalnie lub ma nietypowy wygląd, jeżeli jej zachowanie jest poprawne i nie stwarza żadnego zagrożenia. Zasady współżycia społecznego wymagają także, aby wykluczenie pasażera następowało w sposób godny i z poszanowaniem jego godności osobistej. Kierowca czy konduktor nie powinien publicznie upokarzać pasażera, obrażać go czy stosować wobec niego jakiejkolwiek formy przemocy fizycznej. Nawet w sytuacji konfrontacji z agresywnym pasażerem, pracownik przewoźnika powinien zachować profesjonalizm i ograniczyć się do działań przewidzianych przepisami prawa.

W praktyce oznacza to, że przed podjęciem decyzji o wykluczeniu pasażera, przewoźnik powinien rozważyć wszystkie okoliczności sprawy. Jeżeli pasażer zachowuje się uciążliwie, ale nie stwarza bezpośredniego zagrożenia, przewoźnik powinien najpierw upomnieć go i zwrócić uwagę na naruszenie przepisów. Dopiero w przypadku, gdy upomnienie nie odnosi skutku i pasażer dalej narusza porządek, można przystąpić do wykluczenia. Ważne jest również, aby decyzja o odmowie przewozu czy wykluczeniu była podjęta przez osobę do tego uprawnioną. Zgodnie z art. 15 ust. 2a ustawy Prawo przewozowe, w przypadku osób zagrażających bezpieczeństwu lub porządkowi, osoba pisemnie upoważniona przez przewoźnika żąda opuszczenia środka transportowego, a w przypadku niepodporządkowania się żądaniu, w celu usunięcia takiej osoby ze środka transportowego, może wezwać do interwencji Policję, właściwą terytorialnie straż gminną (miejską), na obszarze kolejowym Straż Ochrony Kolei, a w stosunku do osób w umundurowaniu wojskowym Żandarmerię Wojskową. Oznacza to, że pracownik przewoźnika nie może samodzielnie stosować przymusu fizycznego wobec pasażera, ale powinien wezwać odpowiednie służby.

Procedury wykluczenia pasażera ze środka transportowego

Wykluczenie pasażera ze środka transportowego to poważna decyzja, która wymaga przestrzegania określonej procedury prawnej. Przepisy ustawy Prawo przewozowe oraz regulaminów przewozu wydanych przez poszczególnych przewoźników precyzują, w jaki sposób powinna przebiegać ta procedura, aby była zgodna z prawem i nie naraziła przewoźnika na odpowiedzialność odszkodowawczą. Etapy postępowania:

Pierwszym krokiem w procedurze wykluczenia jest upomnienie pasażera i zwrócenie mu uwagi na naruszenie przepisów. Osoba upoważniona przez przewoźnika (kierowca, kontroler) powinna w sposób jasny i stanowczy, ale kulturalny, poinformować pasażera o tym, że jego zachowanie jest niedopuszczalne i zażądać zaprzestania działań naruszających porządek. W większości przypadków już samo upomnienie jest wystarczające, aby pasażer dostosował swoje zachowanie do obowiązujących norm. Jeżeli jednak pasażer ignoruje upomnienie i dalej narusza przepisy, przewoźnik może przystąpić do kolejnego etapu procedury.
Drugim krokiem jest formalne żądanie opuszczenia pojazdu. Zgodnie z art. 15 ust. 2a ustawy Prawo przewozowe, osoba pisemnie upoważniona przez przewoźnika żąda opuszczenia środka transportowego. W praktyce oznacza to, że kierowca powinien wyraźnie i jednoznacznie powiedzieć pasażerowi, że musi on opuścić pojazd, wskazując jednocześnie przyczynę tej decyzji (zagrożenie bezpieczeństwa, naruszenie porządku, odmowa zapłacenia należności). Żądanie powinno być sformułowane w sposób stanowczy, ale bez agresji. Przykładowo, kierowca może powiedzieć: „Proszę opuścić autobus na najbliższym przystanku ze względu na naruszenie przepisów porządkowych. Pana zachowanie zagraża bezpieczeństwu innych pasażerów." Ważne jest, aby żądanie to było wypowiedziane przy świadkach, najlepiej w obecności innych pasażerów lub drugiego pracownika przewoźnika, co może mieć znaczenie w przypadku późniejszego sporu. Jeżeli pasażer dobrowolnie opuszcza pojazd, procedura kończy się na tym etapie.
W przypadku gdy pasażer odmawia dobrowolnego opuszczenia pojazdu mimo jednoznacznego żądania, kierowca ma prawo wezwać odpowiednie służby porządkowe. Zgodnie z art. 15 ust. 2a ustawy Prawo przewozowe, w celu usunięcia pasażera ze środka transportowego przewoźnik może wezwać do interwencji Policję, właściwą terytorialnie straż gminną (miejską), na obszarze kolejowym Straż Ochrony Kolei, a w stosunku do żołnierzy Żandarmerię Wojskową. Wezwanie odpowiednich służb powinno nastąpić niezwłocznie po stwierdzeniu, że pasażer nie zamierza podporządkować się żądaniu. Kierowca powinien zadzwonić pod numer alarmowy 112 lub bezpośredni numer lokalnej jednostki policji czy straży miejskiej, opisując sytuację i podając lokalizację pojazdu. W trakcie oczekiwania na przyjazd służb, pracownik przewoźnika powinien zachować spokój i nie podejmować prób fizycznego usunięcia pasażera, chyba że zachowanie tej osoby stwarza bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia innych osób.

Ważnym elementem procedury jest dokumentowanie całego zdarzenia. Kierowca w imieniu przewoźnika powinien sporządzić notatkę służbową opisującą przebieg zdarzenia, zachowanie pasażera, podjęte działania oraz ewentualną interwencję służb porządkowych. Przydatne może być również zabezpieczenie nagrań z monitoringu zainstalowanego w pojeździe, jeżeli taki monitoring jest stosowany. Materiały te mogą być istotnym dowodem w przypadku późniejszych roszczeń pasażera lub postępowania administracyjnego czy sądowego. W przypadku poważniejszych incydentów, takich jak agresja fizyczna wobec kierowcy lub innych pasażerów, przewoźnik powinien także złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. Zgodnie z Kodeksem karnym, znieważenie lub naruszenie nietykalności cielesnej funkcjonariusza publicznego w trakcie lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych jest przestępstwem ściganym z urzędu, a pracownicy przewoźnika wykonujący czynności kontrolne korzystają w pewnym zakresie z ochrony prawnej analogicznej do funkcjonariuszy publicznych.

Zwrot należności przy wykluczeniu z przewozu

Kwestia zwrotu należności za bilet w przypadku wykluczenia pasażera z przewozu jest uregulowana w art. 17 ust. 4 ustawy Prawo przewozowe. Zgodnie z tym przepisem, podróżnemu, którego na podstawie art. 15 nie dopuszczono do przewozu lub usunięto ze środka transportowego, przysługuje zwrot należności stosowny do niewykorzystanego świadczenia przewozowego po potrąceniu części należności (odstępnego). Potrącenia nie stosuje się, jeżeli podróżny odstąpi od umowy przewozu z przyczyn występujących po stronie przewoźnika. W praktyce oznacza to, że jeżeli pasażer został wykluczony z przewozu z własnej winy (zagrożenie bezpieczeństwa, naruszenie porządku, odmowa zapłacenia należności), to przysługuje mu zwrot tylko części ceny biletu, odpowiadającej niewykorzystanej części trasy, pomniejszony o odstępne. Wysokość odstępnego powinna być określona w regulaminie przewozu lub taryfie przewoźnika. Z kolei jeżeli do wykluczenia doszło z winy przewoźnika (np. nieuzasadniona odmowa przewozu), pasażerowi przysługuje pełny zwrot ceny biletu bez potrąceń.

W przypadku komunikacji miejskiej oraz przewozów na krótkich dystansach, kwestia zwrotu należności często nie ma praktycznego znaczenia ze względu na niską wartość biletów. Niemniej jednak, w przypadku przewozów dalekobieżnych czy międzynarodowych, gdzie cena biletu może być znaczna, pasażer wykluczony z przewozu może domagać się zwrotu niewykorzystanej części biletu. Przewoźnik powinien mieć jasno określoną procedurę rozpatrywania takich roszczeń. Pasażer powinien złożyć pisemne żądanie zwrotu, załączając dowód zakupu biletu oraz opisując okoliczności wykluczenia z przewozu. Przewoźnik ma obowiązek rozpatrzyć takie żądanie zgodnie z przepisami ustawy Prawo przewozowe oraz własnego regulaminu. Jeżeli przewoźnik uzna, że wykluczenie było uzasadnione, powinien zwrócić pasażerowi odpowiednią część należności po potrąceniu odstępnego. Jeżeli natomiast okaże się, że wykluczenie było nieuzasadnione, przewoźnik powinien zwrócić pełną kwotę oraz rozważyć ewentualne odszkodowanie za niedogodności.

Uprawnienia kontrolne przewoźnika i osób upoważnionych

Przewoźnik drogowy osób posiada szerokie uprawnienia kontrolne wobec pasażerów korzystających z jego usług. Podstawą prawną tych uprawnień jest art. 33a ustawy Prawo przewozowe, który szczegółowo określa, kto może przeprowadzać kontrolę, jakie czynności kontrolne są dopuszczalne oraz jakie konsekwencje grożą pasażerom naruszającym przepisy. Zgodnie z art. 33a ust. 1, przewoźnik lub organizator publicznego transportu zbiorowego albo osoba przez niego upoważniona, legitymując się identyfikatorem umieszczonym w widocznym miejscu, może dokonywać kontroli dokumentów przewozu osób lub bagażu. Oznacza to, że kontrolę mogą przeprowadzać nie tylko sami przewoźnicy, ale także pracownicy przez nich zatrudnieni (kierowca, kontrolerzy biletów) oraz osoby fizyczne lub prawne działające na podstawie umowy zawartej z przewoźnikiem lub organizatorem. Kluczowym wymaganiem jest posiadanie odpowiedniego identyfikatora, którego brak pozbawia osobę kontrolującą uprawnień do przeprowadzenia kontroli.

Identyfikator kontrolera musi spełniać wymagania określone w art. 33a ust. 2 ustawy Prawo przewozowe. Musi on zawierać w szczególności:

nazwę przewoźnika lub organizatora publicznego transportu zbiorowego,
numer identyfikacyjny osoby dokonującej kontroli dokumentów przewozu osób lub bagażu,
zdjęcie kontrolującego,
zakres upoważnienia,
okres ważności oraz
podpis wystawcy (przewoźnika lub organizatora publicznego transportu zbiorowego).

Identyfikator powinien być umieszczony w widocznym miejscu, tak aby każdy pasażer mógł bez trudu go zobaczyć i zweryfikować uprawnienia osoby przeprowadzającej kontrolę. W praktyce oznacza to, że identyfikator powinien być noszony na szyi na smyczy, przypięty do ubrania na wysokości klatki piersiowej lub trzymany w ręku i prezentowany pasażerom na żądanie. Brak identyfikatora lub jego niewłaściwe umieszczenie stanowi naruszenie przepisów i pasażer ma prawo odmówić okazania biletu takiej osobie.

Zakres czynności kontrolnych dopuszczalnych dla przewoźnika

Podstawową czynnością kontrolną jest sprawdzenie dokumentu przewozu, czyli biletu. Kontroler ma prawo żądać od pasażera okazania biletu uprawniającego do przejazdu na danej trasie w danym pojeździe. W przypadku biletów okresowych lub zintegrowanych, kontroler może sprawdzić, czy bilet jest ważny

w zakresie czasowym (termin ważności),
przestrzennym (strefy uprawniające do przejazdu) oraz
personalnym (dane osobowe posiadacza, jeżeli bilet jest imienny).

Kontroler ma również prawo sprawdzić, czy bilet został prawidłowo skasowany, jeżeli wymaga tego regulamin przewozu. W przypadku biletów elektronicznych, kontroler może posłużyć się specjalnymi czytnikami do odczytu kodu QR lub kodu kreskowego z biletu zapisanego w telefonie komórkowym pasażera. Pasażer jest obowiązany udostępnić kontrolerowi swój telefon w celu weryfikacji biletu elektronicznego, przy czym kontroler nie ma prawa przeglądać innych treści zapisanych w urządzeniu.

Oprócz kontroli biletu, kontroler ma prawo do weryfikacji dokumentów uprawniających do bezpłatnego lub ulgowego przejazdu. Dotyczy to na przykład legitymacji szkolnych, studenckich, emeryckich, rencistych czy dokumentów potwierdzających prawo do ulgi rodzinnej (Karta Dużej Rodziny). Zgodnie z art. 33a ust. 4 ustawy Prawo przewozowe, w razie stwierdzenia braku ważnego dokumentu poświadczającego uprawnienie do bezpłatnego albo ulgowego przejazdu przewoźnik lub organizator publicznego transportu zbiorowego albo osoba przez niego upoważniona pobiera właściwą należność za przewóz i opłatę dodatkową albo wystawia wezwanie do zapłaty. Oznacza to, że pasażer, który skorzystał z ulgi bez posiadania odpowiedniego dokumentu, traktowany jest tak samo jak osoba bez biletu i podlega tym samym sankcjom. Pobrana należność za przewóz i opłata dodatkowa mogą zostać zwrócone, jeżeli pasażer w terminie 7 dni od dnia przewozu udokumentuje swoje uprawnienia do ulgi, po uiszczeniu opłaty manipulacyjnej.

Uprawnienia kontrolera przy stwierdzeniu braku ważnego biletu

W przypadku stwierdzenia podczas kontroli braku odpowiedniego dokumentu przewozu, kontroler ma określone uprawnienia przewidziane w art. 33a ust. 3 i kolejnych ustawy Prawo przewozowe:

Po pierwsze, kontroler pobiera właściwą należność za przewóz i opłatę dodatkową albo wystawia wezwanie do zapłaty. Wysokość opłat dodatkowych jest określana przez poszczególnych przewoźników lub organizatorów publicznego transportu zbiorowego w ich taryfach, przy czym w przypadku przewozów wykonywanych przez przewoźników niebędących organizatorami publicznego transportu zbiorowego, sposób ustalania wysokości opłat dodatkowych określa minister właściwy do spraw transportu w drodze rozporządzenia. W praktyce opłaty dodatkowe wahają się od 180 zł do 500 zł w zależności od miasta i rodzaju biletu. Przewoźnicy często stosują także obniżki opłaty dodatkowej w przypadku jej natychmiastowego uiszczenia lub zapłaty w krótkim terminie od wystawienia wezwania.
Po drugie, w razie odmowy zapłacenia należności, kontroler ma prawo żądać okazania dokumentu umożliwiającego stwierdzenie tożsamości podróżnego. Zgodnie z art. 33a ust. 7 pkt 1 ustawy Prawo przewozowe, jest to podstawowe uprawnienie kontrolera służące zapewnieniu możliwości późniejszego dochodzenia należności od pasażera. Kontroler może zażądać okazania dowodu osobistego, prawa jazdy, paszportu lub innego dokumentu ze zdjęciem pozwalającego na ustalenie tożsamości. Pasażer ma obowiązek okazać taki dokument, przy czym kontroler może jedynie odczytać i zapisać dane personalne (imię, nazwisko, numer PESEL, adres zamieszkania), ale nie ma prawa zatrzymać dokumentu tożsamości.
Po trzecie, w razie niezapłacenia należności i nieokazania dokumentu tożsamości, kontroler ma prawo ująć podróżnego i niezwłocznie oddać go w ręce Policji lub innych organów porządkowych, które mają zgodnie z przepisami prawo zatrzymania podróżnego i podjęcia czynności zmierzających do ustalenia jego tożsamości (art. 33a ust. 7 pkt 2).
Czwartym istotnym uprawnieniem kontrolera jest możliwość zatrzymania dokumentu przewozu w przypadku uzasadnionego podejrzenia, że jest on podrobiony lub przerobiony. Zgodnie z art. 33a ust. 7 pkt 3 ustawy Prawo przewozowe, w razie uzasadnionego podejrzenia, że dokument przewozu albo dokument uprawniający do przejazdu bezpłatnego lub ulgowego jest podrobiony lub przerobiony, kontroler ma prawo zatrzymać dokument za pokwitowaniem oraz przesłać go prokuratorowi lub Policji, z powiadomieniem wystawcy dokumentu. Uzasadnione podejrzenie może wynikać z widocznych śladów przeróbki dokumentu, niezgodności danych, braku zabezpieczeń charakterystycznych dla autentycznych dokumentów czy też z zachowania pasażera wskazującego na świadomość posługiwania się fałszywym dokumentem. Zatrzymanie dokumentu powinno być potwierdzone pisemnym pokwitowaniem, w którym kontroler szczegółowo opisuje zatrzymany dokument oraz przyczynę zatrzymania. Pasażer ma prawo otrzymać kopię tego pokwitowania.

Kontrola biletów i dokumentów przewozu – zasady i uprawnienia

Kontrola biletów stanowi podstawowe narzędzie zapewnienia prawidłowego funkcjonowania systemu transportu publicznego i egzekwowania obowiązku posiadania ważnego biletu przez wszystkich pasażerów. Przeprowadzanie skutecznej kontroli biletów wymaga nie tylko znajomości przepisów prawnych, ale także umiejętności interpersonalnych i profesjonalizmu ze strony kontrolerów. Właściciel firmy transportowej zatrudniający kontrolerów powinien zadbać o ich odpowiednie przeszkolenie w zakresie przepisów prawa, procedur kontroli oraz technik komunikacji z pasażerami. Kontrola powinna być przeprowadzana w sposób sprawny, kulturalny i niepowodujący nadmiernych opóźnień w przewozie. Kontroler powinien rozpocząć kontrolę od przedstawienia się i okazania identyfikatora, a następnie w sposób jasny i zrozumiały poinformować pasażerów o rozpoczęciu kontroli dokumentów przewozu.

Prawidłowy przebieg kontroli biletów

Kontrola biletów powinna przebiegać według określonej procedury.

Etapy kontroli:

Pierwszym krokiem jest legitymowanie się przez kontrolera poprzez okazanie identyfikatora zawierającego wszystkie elementy wymagane przepisami.
Następnie kontroler zwraca się do pasażerów z prośbą o przygotowanie biletów do kontroli.
Pasażerowie powinni dobrowolnie wręczyć kontrolerowi swoje bilety do sprawdzenia. Kontroler sprawdza kolejno każdy bilet pod kątem jego ważności, prawidłowości skasowania (jeżeli dotyczy), zgodności ze strefą przejazdu oraz uprawnienia do ulgi. W przypadku biletów elektronicznych, kontroler korzysta z czytnika kodów lub aplikacji mobilnej do weryfikacji autentyczności biletu.
Po sprawdzeniu biletu, kontroler zwraca go pasażerowi i przechodzi do kolejnej osoby. Cała procedura powinna być wykonana sprawnie, bez niepotrzebnego zatrzymywania pasażerów czy powodowania zakłóceń w przewozie.

W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości – braku biletu, biletu nieważnego, braku dokumentu uprawniającego do ulgi – kontroler przystępuje do procedury wystawienia wezwania do zapłaty lub poboru opłaty dodatkowej.

Etapy pobierania zapłaty za bilet i opłaty dodatkowej:

Kontroler powinien wyjaśnić pasażerowi, na czym polega stwierdzona nieprawidłowość i jakie są konsekwencje prawne.
Następnie proponuje pasażerowi uiszczenie opłaty dodatkowej na miejscu, co zazwyczaj wiąże się z jej obniżeniem.
Jeżeli pasażer wyraża zgodę, kontroler pobiera opłatę i wystawia stosowne potwierdzenie.
Jeżeli pasażer nie jest w stanie lub nie chce uiścić opłaty na miejscu, kontroler wystawia wezwanie do zapłaty, które zawiera wszystkie dane wymagane przepisami:
• dane przewoźnika,
• dane pasażera,
• datę i miejsce kontroli,
• relację przejazdu,
• wysokość należności i opłaty dodatkowej oraz
• termin i sposób zapłaty.
Wezwanie powinno być wystawione w dwóch egzemplarzach – jeden dla pasażera, drugi dla przewoźnika.

Prawa pasażera podczas kontroli biletów

Pasażer poddawany kontroli biletów również posiada określone prawa, których przestrzeganie jest obowiązkiem kontrolera.

Po pierwsze, pasażer ma prawo do żądania okazania przez kontrolera identyfikatora i weryfikacji jego uprawnień. Jeżeli kontroler nie posiada identyfikatora lub identyfikator nie spełnia wymogów przewidzianych w art. 33a ust. 2 ustawy Prawo przewozowe, pasażer ma prawo odmówić okazania biletu.
Po drugie, pasażer ma prawo do grzecznego i pełnego szacunku traktowania przez kontrolera. Kontroler nie może obrażać pasażera, poniżać go publicznie ani stosować wobec niego jakiejkolwiek formy przymusu fizycznego. Wszelkie czynności kontrolne powinny odbywać się w atmosferze wzajemnego szacunku i profesjonalizmu.
Po trzecie, pasażer ma prawo do otrzymania wyczerpujących wyjaśnień dotyczących stwierdzonych nieprawidłowości oraz wysokości należnych opłat. Kontroler powinien cierpliwie wyjaśnić, na jakiej podstawie prawnej została nałożona opłata dodatkowa oraz jakie są możliwości jej uiszczenia lub odwołania się.
Po czwarte, pasażer ma prawo do ochrony swoich danych osobowych zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych (RODO). Kontroler może zbierać i przetwarzać jedynie te dane osobowe pasażera, które są niezbędne do wystawienia wezwania do zapłaty i ewentualnego dochodzenia roszczeń przez przewoźnika. Zazwyczaj są to:
• imię, nazwisko,
• adres zamieszkania oraz
• numer PESEL lub numer dokumentu tożsamości.
Kontroler nie ma prawa zbierać innych danych osobowych, takich jak:
• numer telefonu,
• adres e-mail czy
• informacje o stanie zdrowia,
chyba że pasażer dobrowolnie wyrazi na to zgodę.
Po piąte, pasażer ma prawo do złożenia skargi na działanie kontrolera, jeżeli uzna, że kontroler naruszył jego prawa lub postępował nieprofesjonalnie. Skarga powinna być złożona na piśmie do przewoźnika lub organizatora publicznego transportu zbiorowego, który jest obowiązany ją rozpatrzyć i udzielić odpowiedzi.

Konsekwencje prawne dla pasażera naruszającego przepisy

Pasażer, który narusza przepisy dotyczące przewozu osób, musi liczyć się z poważnymi konsekwencjami prawnymi i finansowymi. Najczęściej stosowaną sankcją jest opłata dodatkowa nakładana przez przewoźnika w przypadku stwierdzenia braku ważnego biletu lub dokumentu uprawniającego do ulgi. Wysokość opłat dodatkowych różni się w zależności od miasta i przewoźnika.

W przypadku braku wywiązania się z obowiązku zapłaty opłaty dodatkowej w terminie wskazanym w wezwaniu, przewoźnik może podjąć dalsze kroki egzekucyjne. Należność staje się wymagalna i przewoźnik może skierować sprawę do postępowania windykacyjnego. Oznacza to, że do kwoty opłaty dodatkowej i należności za przewóz doliczane są odsetki za zwłokę oraz koszty windykacji, co może znacząco zwiększyć całkowitą sumę do zapłaty. Przewoźnik może także wystąpić do sądu o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym. W przypadku uzyskania tytułu wykonawczego, przewoźnik może zlecić egzekucję komorniczą, która może obejmować zajęcie wynagrodzenia za pracę, zajęcie rachunku bankowego czy zajęcie ruchomości. Dodatkowo, dłużnik może zostać wpisany do rejestru dłużników, co może utrudnić mu uzyskanie kredytu, pożyczki czy zawarcie umów wymagających sprawdzenia wiarygodności finansowej.

Odpowiedzialność karna za szalbierstwo komunikacyjne

W przypadku uporczywego naruszania obowiązku posiadania ważnego biletu, pasażer może ponieść odpowiedzialność karną za wykroczenie szalbierstwa komunikacyjnego. Zgodnie z art. 121 § 1 Kodeksu wykroczeń, kto pomimo nieuiszczenia dwukrotnie nałożonej na niego kary pieniężnej określonej w taryfie, po raz trzeci w ciągu roku bez zamiaru uiszczenia należności wyłudza przejazd koleją lub innym środkiem lokomocji, podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny. Oznacza to, że osoba, która po raz trzeci w ciągu roku została przyłapana na jeździe bez biletu, pomimo nieuiszczenia dwóch poprzednich kar pieniężnych, może zostać skierowana do sądu, który może orzec wobec niej karę aresztu do 30 dni, karę ograniczenia wolności polegającą na obowiązku wykonywania nieodpłatnej kontrolowanej pracy na cele społeczne, albo karę grzywny. W praktyce sądy najczęściej orzekają karę grzywny, której wysokość zależy od sytuacji materialnej sprawcy i może wynosić od kilkuset do kilku tysięcy złotych.

Dodatkowo, pasażer, który podczas kontroli biletów odmawia zapłacenia należności i okazania dokumentu umożliwiającego stwierdzenie jego tożsamości, podlega karze grzywny na podstawie przepisów o wykroczeniach. Zgodnie z rozwiązaniami stosowanymi w praktyce przez sądy, taka osoba narusza porządek publiczny i może zostać ukarana grzywną w wysokości do 5000 zł. W przypadkach szczególnie rażącego naruszenia przepisów, gdy pasażer stosuje wobec kontrolera groźby, wyzwiska czy agresję fizyczną, może dojść do popełnienia przestępstwa znieważenia lub naruszenia nietykalności cielesnej funkcjonariusza publicznego. Zgodnie z art. 222 Kodeksu karnego, kto narusza nietykalność cielesną funkcjonariusza publicznego podczas i w związku z pełnieniem przez niego obowiązków służbowych, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. W przypadku znieważenia funkcjonariusza publicznego, zgodnie z art. 226 § 1 Kodeksu karnego, sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Możliwość odwołania się od opłaty dodatkowej

Pasażer, który nie zgadza się z nałożoną na niego opłatą dodatkową, ma prawo do złożenia odwołania. Procedura odwoławcza jest zwykle szczegółowo opisana w regulaminie przewozu danego przewoźnika lub organizatora publicznego transportu zbiorowego. W większości przypadków pasażer powinien złożyć pisemne odwołanie w terminie określonym w regulaminie, zazwyczaj od 7 do 14 dni od daty wystawienia wezwania do zapłaty. Odwołanie powinno zawierać uzasadnienie, w którym pasażer przedstawia swoje argumenty przemawiające za umorzeniem lub obniżeniem opłaty. Najczęściej podstawami odwołania są:

posiadanie ważnego biletu, który nie został okazany podczas kontroli z powodu jego zapomnienia,
posiadanie dokumentu uprawniającego do ulgi, który został przedłożony po terminie,
błąd techniczny związany z kasownikiem lub maszyną biletową, czy też
nieprawidłowe działanie kontrolera.

Do odwołania należy załączyć wszelkie dowody potwierdzające przedstawione argumenty, takie jak kopia biletu, legitymacji, potwierdzenie zakupu biletu elektronicznego czy zeznania świadków.

Przewoźnik jest obowiązany rozpatrzyć odwołanie i wydać decyzję w sprawie utrzymania w mocy, obniżenia lub umorzenia opłaty dodatkowej. W przypadku uznania odwołania za zasadne, przewoźnik umarza opłatę dodatkową lub obniża jej wysokość, ewentualnie zwraca kwotę, która została już zapłacona (po potrąceniu opłaty manipulacyjnej). W przypadku oddalenia odwołania, pasażer otrzymuje pisemną odpowiedź z uzasadnieniem decyzji. Jeżeli pasażer nadal nie zgadza się z decyzją przewoźnika, może wystąpić do sądu powszechnego z powództwem o ustalenie nieistnienia obowiązku zapłaty opłaty dodatkowej lub o zapłatę odszkodowania za niesłuszne nałożenie kary. Postępowanie sądowe jest jednak czasochłonne i kosztowne, dlatego pasażerowie rzadko decydują się na taki krok, chyba że kwota sporna jest znaczna lub sprawa ma szczególne znaczenie z punktu widzenia zasad prawnych.

Odpowiedzialność przewoźnika za bezpieczeństwo pasażerów

Przewoźnik drogowy osób ponosi szeroką odpowiedzialność za bezpieczeństwo pasażerów korzystających z jego usług. Podstawowym obowiązkiem przewoźnika, wynikającym z art. 14 ust. 1 ustawy Prawo przewozowe, jest zapewnienie podróżnym odpowiednich warunków bezpieczeństwa i higieny oraz wygody i należytej obsługi. Oznacza to, że przewoźnik musi podejmować wszelkie racjonalne środki w celu zagwarantowania, że przewóz będzie odbywał się w bezpiecznych warunkach, a pasażerowie nie będą narażeni na zagrożenia wynikające z niewłaściwego stanu technicznego pojazdu, niedostatecznych kwalifikacji kierowcy czy też obecności w pojeździe osób zagrażających bezpieczeństwu. W kontekście uprawnień do odmowy przewozu i wykluczenia pasażera, odpowiedzialność przewoźnika przejawia się w obowiązku reagowania na wszelkie sytuacje mogące stwarzać zagrożenie dla bezpieczeństwa lub porządku w transporcie. Przewoźnik, który toleruje obecność w pojeździe osoby nietrzeźwej, agresywnej czy w inny sposób zagrażającej bezpieczeństwu, naraża się na odpowiedzialność odszkodowawczą w przypadku powstania szkody.

Odpowiedzialność przewoźnika za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy przewozu osób jest szczegółowo uregulowana w rozdziale 6 ustawy Prawo przewozowe. Zgodnie z art. 62 ust. 1, przewoźnik odpowiada za szkodę, jaką podróżny poniósł wskutek przedwczesnego odjazdu środka transportowego. Ponadto, art. 62 ust. 2 stanowi, że przewoźnik odpowiada za szkodę, jaką poniósł podróżny wskutek opóźnionego przyjazdu lub odwołania regularnie kursującego środka transportowego, jeżeli szkoda wynikła z winy umyślnej lub rażącego niedbalstwa przewoźnika. Choć przepisy te dotyczą głównie opóźnień i odwołań kursów, to zasady odpowiedzialności przewoźnika stosuje się także do sytuacji, gdy szkoda powstała na skutek niewykonania obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa pasażerów. Jeżeli na przykład przewoźnik nie wykluczył z przewozu osoby widocznie nietrzeźwej i agresywnej, a ta osoba pobiła innego pasażera, przewoźnik może ponosić odpowiedzialność odszkodowawczą wobec pokrzywdzonego pasażera.

Odpowiedzialność za niewłaściwe wykluczenie pasażera

Z drugiej strony, przewoźnik musi także uważać, aby nie stosować uprawnień do wykluczenia pasażera w sposób nieuzasadniony lub nadmierny, gdyż może to skutkować odpowiedzialnością odszkodowawczą wobec niesłusznie wykluczonego pasażera. Jeżeli przewoźnik odmówi przyjęcia pasażera do przewozu lub wykluczy go ze środka transportowego bez uzasadnionej podstawy prawnej, narusza umowę przewozu i może ponosić odpowiedzialność za szkodę poniesioną przez pasażera. Szkoda taka może obejmować zarówno straty materialne (koszty alternatywnego transportu, utracone korzyści związane z niemożnością dotarcia na czas do miejsca przeznaczenia), jak i niemajątkowe (stres, upokorzenie, naruszenie dóbr osobistych). W przypadku nieuzasadnionego wykluczenia, pasażer ma prawo dochodzić od przewoźnika zwrotu ceny biletu, odszkodowania za poniesione dodatkowe koszty oraz zadośćuczynienia za krzywdę, jeżeli wykluczenie nastąpiło w sposób poniżający lub naruszający godność osobistą pasażera.

Właściciel firmy transportowej powinien zatem zadbać o to, aby jego pracownicy – kierowcy, konduktorzy, kontrolerzy – byli odpowiednio przeszkoleni w zakresie stosowania uprawnień do odmowy przewozu i wykluczenia pasażera. Pracownicy powinni znać przepisy prawne, procedury postępowania oraz zasady profesjonalnej komunikacji z pasażerami. Powinni umieć ocenić, czy dane zachowanie pasażera rzeczywiście stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa lub porządku, czy też jest jedynie drobną niedogodnością, która nie uzasadnia tak daleko idących środków jak wykluczenie z przewozu. W sytuacjach wątpliwych, pracownik powinien skonsultować się z przełożonym lub wezwać odpowiednie służby porządkowe, które dysponują większymi uprawnieniami i doświadczeniem w radzeniu sobie z trudnymi sytuacjami. Ważne jest również, aby przewoźnik dokumentował wszystkie przypadki odmowy przewozu i wykluczenia pasażerów, sporządzając notatki służbowe, zabezpieczając nagrania z monitoringu oraz gromadząc zeznania świadków, co może być istotne w przypadku późniejszych sporów i roszczeń.

Podsumowanie

Kluczowe wnioski

Przewoźnik drogowy osób ma szerokie uprawnienia do odmowy przyjęcia pasażera do przewozu lub jego wykluczenia ze środka transportowego w sytuacjach, gdy osoba ta zagraża bezpieczeństwu, porządkowi lub odmawia zapłacenia należności za przewóz, co wynika z art. 15 ustawy Prawo przewozowe.
Najczęściej występującymi podstawami odmowy przewozu są:
• stan nietrzeźwości pasażera,
• agresywne lub uciążliwe zachowanie,
• odmowa zapłaty należności za przewóz oraz
• przewóz przedmiotów niebezpiecznych lub zabronionych.
Procedura wykluczenia pasażera wymaga uprzedniego upomnienia, następnie formalnego żądania opuszczenia pojazdu, a w przypadku odmowy – wezwania odpowiednich służb porządkowych (Policji, Straży Miejskiej).
Przewoźnik oraz osoby przez niego upoważnione (kierowcy, kontrolerzy) posiadają uprawnienia kontrolne określone w art. 33a ustawy Prawo przewozowe, w tym prawo do kontroli biletów, pobierania opłat dodatkowych, żądania dokumentu tożsamości oraz zatrzymania podejrzanych dokumentów.
Pasażer naruszający przepisy dotyczące przewozu musi liczyć się z konsekwencjami finansowymi (opłaty dodatkowe od 180 do 500 zł w zależności od miasta) oraz karnymi (w przypadku uporczywego naruszania przepisów – kara aresztu, ograniczenia wolności lub grzywny za wykroczenie szalbierstwa komunikacyjnego).

Konkretne kroki do działania

Po przeczytaniu tego artykułu powinieneś podjąć następujące kroki:

Zapoznaj się szczegółowo z treścią ustawy Prawo przewozowe, w szczególności z art. 15 i art. 33a, które regulują uprawnienia przewoźnika do odmowy przewozu i kontroli pasażerów.
Opracuj lub zaktualizuj regulamin przewozu obowiązujący w Twojej firmie, uwzględniając wszystkie sytuacje uprawniające do odmowy przewozu oraz procedury wykluczenia pasażera.
Przeprowadź szkolenie dla kierowców, konduktorów i kontrolerów w zakresie stosowania uprawnień do odmowy przewozu, procedur kontroli biletów oraz profesjonalnej komunikacji z pasażerami.
Wdróż system dokumentowania przypadków odmowy przewozu i wykluczenia pasażerów, obejmujący sporządzanie notatek służbowych, zabezpieczanie nagrań z monitoringu oraz gromadzenie zeznań świadków.
Upewnij się, że wszyscy kontrolerzy biletów posiadają prawidłowe identyfikatory spełniające wymogi art. 33a ust. 2 ustawy Prawo przewozowe, zawierające nazwę przewoźnika, numer identyfikacyjny, zdjęcie, zakres upoważnienia, okres ważności oraz podpis wystawcy.
Przeanalizuj wysokość opłat dodatkowych stosowanych przez Twoją firmę w kontekście przepisów prawnych i porównania z innymi przewoźnikami w regionie, aby upewnić się, że są one adekwatne i konkurencyjne.
Regularnie monitoruj zmiany przepisów prawnych dotyczących przewozu osób oraz orzecznictwo sądów w sprawach dotyczących odpowiedzialności przewoźników, aby na bieżąco dostosowywać swoje praktyki do wymogów prawnych.

Spis źródeł

Ustawa z dnia 15 listopada 1984 r. – Prawo przewozowe (tekst jednolity Dz. U. z 2024 r. poz. 1262).
Ustawa z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym (tekst jednolity Dz. U. z 2024 r. poz. 1539).
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 181/2011 z dnia 16 lutego 2011 r. dotyczące praw pasażerów w transporcie autobusowym i autokarowym (Dz. Urz. UE L 55 z 28.02.2011).
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych (RODO).
Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jednolity Dz. U. z 2024 r. poz. 1723).
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (tekst jednolity Dz. U. z 2024 r. poz. 17).
Ustawa z dnia 16 grudnia 2010 r. o publicznym transporcie zbiorowym (tekst jednolity Dz. U. z 2025 r. poz. 69).
Główny Inspektorat Transportu Drogowego, „Podstawowe definicje w transporcie drogowym", materiał informacyjny dostępny na: https://www.gov.pl/web/gitd/podstawowe-definicje (dostęp: 9 stycznia 2026 r.).
Ministerstwo Infrastruktury, „Prawa pasażerów w transporcie", materiał informacyjny dostępny na: https://www.gov.pl/web/infrastruktura/prawa-pasazerow (dostęp: 9 stycznia 2026 r.).
Urząd Ochrony Danych Osobowych, „Kontrola biletów a ochrona danych osobowych", wytyczne UODO, dostępne na: https://www.politykabezpieczenstwa.pl/pl/a/kontrola-biletow-a-ochrona-danych-osobowych (dostęp: 9 stycznia 2026 r.).

Hashtagi

#PrawaPrewoźnika #TransportDrogowyOsób #OdmowaPrzewozu #KontrolaBiletów #PrawoPrzewozowe #TransportPubliczny #BezpieczeństwoWTransporcie #UprawnieniaPrzewoźnika #LicencjaTransportowa #FirmaTransportowa