Opracował: dr inż. Bogusław Madej
Czy wiesz, że kierowca transportujący żywność bez aktualnego orzeczenia lekarskiego do celów sanitarno-epidemiologicznych, potocznie zwanego książeczką sanepidowską, może zostać natychmiastowo odsunięty od wykonywania obowiązków podczas kontroli drogowej przeprowadzanej przez inspektora sanitarnego, a jego pracodawca może zostać ukarany grzywną wynoszącą nawet do trzydziestu tysięcy złotych? Mimo że od roku 2008 tradycyjna książeczka sanepidowska w formie fizycznego dokumentu z wpisami została formalnie zastąpiona orzeczeniem lekarskim wydawanym przez lekarza medycyny pracy, to jednak wymaganie posiadania tego zaświadczenia przez wszystkich pracowników mających kontakt z żywnością, w tym kierowców, pozostało niezmienione i wynika bezpośrednio z ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. Problem polega na tym, że wielu kierowców, szczególnie tych rozpoczynających pracę w branży transportu spożywczego lub działających jako samodzielni przedsiębiorcy przewożący okazjonalnie produkty spożywcze, nie jest świadomych tego obowiązku prawnego.
Brak aktualnego orzeczenia sanitarno-epidemiologicznego to nie tylko formalne uchybienie, ale realne zagrożenie dla zdrowia publicznego, ponieważ badania te mają na celu wykluczenie nosicielstwa groźnych bakterii chorobotwórczych, które mogą być przenoszone na żywność oraz powodować poważne zatrucia pokarmowe zagrażające życiu konsumentów. Szczególnie dotyczy to kierowców mających bliski kontakt z przewożoną żywnością.
W tym artykule dowiesz się dokładnie, kiedy kierowca ma obowiązek posiadania orzeczenia lekarskiego do celów sanitarno-epidemiologicznych oraz jakiego rodzaju żywności to dotyczy? Podane jest również tryb uzyskania takiego orzeczenia.
Stan prawny na dzień 6 stycznia 2026 roku.
Książeczka sanepidowska to potoczna nazwa orzeczenia lekarskiego do celów sanitarno-epidemiologicznych, czyli oficjalnego dokumentu medycznego potwierdzającego, że dana osoba nie stanowi zagrożenia epidemiologicznego dla innych ludzi oraz może bezpiecznie wykonywać pracę związaną z produkcją, obrotem, dystrybucją lub transportem żywności. Tradycyjna forma książeczki sanepidowskiej, czyli niewielki broszurowy dokument w sztywnej okładce, do którego lekarze wpisywali wyniki kolejnych badań oraz naklejali znaczki potwierdzające aktualizację, oficjalnie przestała obowiązywać 1 stycznia 2009 roku a mocy ustawy z dnia piątego grudnia dwa tysiące ósmego roku o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. Od tego momentu książeczka została zastąpiona orzeczeniem lekarskim wydawanym w formie standardowego dokumentu medycznego na druku urzędowym, jednak w potocznym języku zarówno pracodawcy, jak i pracownicy nadal używają nazwy książeczka sanepidowska, co często prowadzi do nieporozumień oraz pytań, czy dokument ten w ogóle jeszcze obowiązuje.
Odpowiedź brzmi jednoznacznie: tak, obowiązek posiadania orzeczenia lekarskiego do celów sanitarno-epidemiologicznych pozostał niezmieniony, a zmiana polegała wyłącznie na formie dokumentu oraz procedurze jego wydawania. Obecnie orzeczenie wydaje lekarz medycyny pracy lub lekarz podstawowej opieki zdrowotnej po przeprowadzeniu badania lekarskiego obejmującego wywiad zdrowotny oraz analizę wyników badań laboratoryjnych, głównie badania kału na nosicielstwo bakterii chorobotwórczych. Lekarz wydaje dwa egzemplarze orzeczenia:
Obowiązek posiadania orzeczenia lekarskiego do celów sanitarno-epidemiologicznych wynika bezpośrednio z artykułu VI ustawy z dnia 5 grudnia 2008 roku o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludz. Przepis ten stanowi, że osoby podejmujące lub wykonujące pracę, przy której wykonywaniu istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby, są obowiązane poddać się badaniu lekarskiemu w celu stwierdzenia, czy istnieją przeciwwskazania do wykonywania tej pracy. Badanie przeprowadza lekarz uprawniony do badań profilaktycznych pracowników, czyli lekarz medycyny pracy posiadający specjalizację oraz wpis na listę prowadzoną przez wojewódzkiego inspektora sanitarnego, lub lekarz podstawowej opieki zdrowotnej, który również może wydawać takie orzeczenia, o ile pacjent jest objęty jego opieką.
Ustawa wskazuje, że badanie sanitarno-epidemiologiczne jest wymagane u osób pracujących na stanowiskach związanych z wytwarzaniem, pakowaniem, przechowywaniem, dystrybucją lub transportem nieopakowanej żywności oraz wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, a także leków doustnych. Obejmuje to zatem szerokie spektrum zawodów, od kucharzy, piekarzy, rzeźników, sprzedawców w sklepach mięsnych i spożywczych, kelnerów, pracowników cateringu, po kierowców transportujących produkty spożywcze, pracowników magazynów żywności oraz osoby zajmujące się myciem naczyń oraz pojemników przeznaczonych na żywność, wodę lub leki. Ponadto badanie jest wymagane u osób mających kontakt z dużą liczbą ludzi lub dziećmi do szóstego roku życia, co obejmuje nauczycieli przedszkoli, opiekunów w żłobkach, pracowników medycznych oraz hostessy.
Ważną informacją jest to, że tradycyjne książeczki sanepidowskie wydane przed 1 stycznia 2009 roku zachowują swoją ważność oraz są nadal honorowane przez organy kontrolne, o ile zawierają aktualne wpisy potwierdzające wykonanie badań w wymaganym terminie. Osoby, które posiadają takie stare książeczki, mogą nadal z nich korzystać oraz dokonywać w nich kolejnych wpisów podczas odnowienia badań, chociaż większość lekarzy obecnie wydaje nowe orzeczenia w formie standardowych druków zamiast dokonywania wpisów w starych książeczkach. Jeżeli jednak stara książeczka została zagubiona lub uległa zniszczeniu, nie można jej odtworzyć w dotychczasowej formie, lecz należy uzyskać nowe orzeczenie na aktualnym druku.
Obowiązek posiadania aktualnego orzeczenia lekarskiego do celów sanitarno-epidemiologicznych dotyczy kierowcy w każdej sytuacji, gdy jego praca polega na transporcie żywności, wody pitnej lub innych środków spożywczych, niezależnie od rodzaju przewożonych produktów, rodzaju pojazdu oraz tego, czy transport odbywa się w ramach stosunku pracy, czy jako samodzielna działalność gospodarcza. Kluczowe znaczenie ma sam fakt kontaktu kierowcy z żywnością lub możliwość jej zanieczyszczenia w wyniku jego działania, a nie na przykład wartość przewożonego ładunku, dystans przewozu czy częstotliwość wykonywania takich transportów. Oznacza to, że zarówno kierowca zatrudniony w dużej firmie transportowej obsługującej sieć supermarketów, jak i właściciel małej firmy przewożący okazjonalnie produkty spożywcze własnym samochodem dostawczym, są objęci tym samym obowiązkiem prawnym.
Orzeczenie sanitarno-epidemiologiczne jest bezwzględnie wymagane w przypadku transportu żywności świeżej, chłodzonej oraz mrożonej, czyli produktów najbardziej wrażliwych na zanieczyszczenie mikrobiologiczne oraz wymagających szczególnych warunków higienicznych podczas całego łańcucha dystrybucji. Do tej kategorii należą świeże mięso i drób, wędliny i wyroby mięsne, ryby i owoce morza, mleko i produkty mleczne takie jak jogurty, sery, masło czy śmietana, produkty mrożone w tym lody, mrożonki warzywne i owocowe oraz gotowe dania mrożone, świeże warzywa i owoce oraz soki świeżo wyciskane. Kierowca transportujący te produkty musi posiadać aktualne orzeczenie oraz musi je mieć przy sobie podczas wykonywania pracy, ponieważ kontrole przeprowadzane przez inspektorów sanitarnych lub weterynaryjnych mogą odbywać się w każdym miejscu oraz czasie, zarówno podczas załadunku w magazynie, jak i na trasie lub podczas rozładunku u odbiorcy.
Warto podkreślić, że obowiązek posiadania orzeczenia nie zależy od tego, czy kierowca ma bezpośredni kontakt z nieopakowaną żywnością. Nawet jeżeli produkty są szczelnie zapakowane w opakowania fabryczne oraz kierowca nie dotyka ich bezpośrednio, lecz jedynie przewozi palety z towarami, nadal jest zobowiązany posiadać orzeczenie. Wynika to z faktu, że kierowca często uczestniczy w załadunku oraz rozładunku towarów, może wchodzić do przestrzeni ładunkowej pojazdu w celu rozmieszczenia lub zabezpieczenia ładunku, a także może nieświadomie przenieść bakterie chorobotwórcze na opakowania żywności przez kontakt z powierzchniami, klamkami drzwi czy paletami. Przepisy sanitarne zakładają, że każda osoba mająca jakikolwiek związek z żywnością podczas jej transportu stanowi potencjalne źródło zanieczyszczenia oraz musi być przebadana pod kątem nosicielstwa chorób zakaźnych.
Obowiązek posiadania orzeczenia sanitarno-epidemiologicznego dotyczy również kierowców transportujących żywność suchą, taką jak zboża, mąka, cukier, ryż, makarony, kasze oraz konserwy, a także napoje w butelkach lub puszkach. Chociaż te produkty są znacznie bardziej odporne na zanieczyszczenie mikrobiologiczne oraz nie wymagają chłodzenia, nadal podlegają przepisom sanitarnym, a ich transport musi być wykonywany przez osoby posiadające aktualne orzeczenie sanitarno-epidemiologiczne. Uzasadnieniem tego wymogu jest fakt, że nawet produkty trwałe mogą zostać zanieczyszczone bakteriami chorobotwórczymi, jeżeli kierowca dotknie ich opakowania brudnymi rękami lub jeżeli w przestrzeni ładunkowej pojazdu panują złe warunki higieniczne umożliwiające przeniesienie bakterii z poprzednich transportów.
W praktyce kontrole sanitarne dotyczące kierowców transportujących produkty suche oraz konserwy są prowadzone rzadziej niż kontrole dotyczące transportu żywności świeżej, jednak organy kontrolne, takie jak Państwowa Inspekcja Sanitarna lub Inspekcja Weterinaryjna, mają prawo w każdej chwili zażądać okazania aktualnego orzeczenia oraz w przypadku jego braku nałożyć karę finansową na kierowcę i pracodawcę. Dlatego każdy kierowca wykonujący przewozy żywności, niezależnie od jej rodzaju, powinien posiadać aktualne orzeczenie oraz mieć je przy sobie podczas pracy, aby uniknąć nieprzyjemnych konsekwencji prawnych oraz operacyjnych, takich jak wstrzymanie dalszej jazdy do czasu dostarczenia dokumentu lub odsunięcie od wykonywania obowiązków.
Szczególną kategorią są kierowcy zajmujący się dostawą jedzenia gotowego, czyli kierowcy pracujący dla firm cateringowych, restauracji oferujących dowóz posiłków do klienta, aplikacji zamawiania jedzenia takich jak Uber Eats, Bolt Food czy Pyszne.pl, a także osoby dostarczające posiłki do szkół, przedszkoli, szpitali czy firm. W tych przypadkach obowiązek posiadania orzeczenia sanitarno-epidemiologicznego jest szczególnie istotny, ponieważ kierowca często ma bezpośredni kontakt z nieopakowaną żywnością, na przykład podczas odbierania posiłków z kuchni restauracji, rozmieszczania ich w termotorbach lub podczas przekazywania ich klientowi. Dodatkowo żywność gotowa do spożycia jest produktem o podwyższonym ryzyku mikrobiologicznym, ponieważ nie będzie już poddawana obróbce termicznej przed konsumpcją, co oznacza, że ewentualne zanieczyszczenie bakteriami podczas transportu może bezpośrednio prowadzić do zatrucia pokarmowego u konsumenta.
Ważne! Obowiązek posiadania orzeczenia sanitarno-epidemiologicznego dotyczy każdego kierowcy transportującego żywność, niezależnie od rodzaju produktów, rodzaju pojazdu oraz formy zatrudnienia. Nawet kierowca pracujący jako samozatrudniony przewożący okazjonalnie produkty spożywcze musi posiadać aktualne orzeczenie oraz okazać je na żądanie organów kontrolnych.
Procedura uzyskania orzeczenia lekarskiego do celów sanitarno-epidemiologicznych składa się z dwóch głównych etapów: wykonania badań laboratoryjnych kału na nosicielstwo bakterii chorobotwórczych oraz wizyty u lekarza medycyny pracy, który na podstawie wyników badań oraz przeprowadzonego wywiadu zdrowotnego wydaje orzeczenie. Całość procedury trwa zazwyczaj od dwóch do trzech tygodni, a czas ten zależy głównie od etapu badań laboratoryjnych, które wymagają pobrania trzech próbek kału w odstępach kilku dni oraz analizy trwającej od pięciu do dziesięciu dni roboczych. Poniżej przedstawiamy szczegółową procedurę krok po kroku, która pomoże kierowcy sprawnie przejść przez cały proces oraz uzyskać orzeczenie bez zbędnych opóźnień.
Pierwszym krokiem w procedurze uzyskiwania orzeczenia sanitarno-epidemiologicznego jest uzyskanie skierowania na badania od pracodawcy lub samodzielne zgłoszenie się do placówki medycznej wykonującej badania profilaktyczne. Skierowanie wydawane przez pracodawcę jest dokumentem określającym, do jakiej pracy jest potrzebne orzeczenie, co ma znaczenie dla lekarza przy późniejszej ocenie oraz określeniu zakresu ewentualnych dodatkowych badań. Skierowanie zazwyczaj zawiera:
Pracodawca wydaje skierowanie bezpłatnie oraz jest zobowiązany zapewnić pracownikowi możliwość odbycia badań w godzinach pracy bez utraty wynagrodzenia.
Jednak zgodnie z obowiązującymi przepisami, kierowca może również uzyskać orzeczenie sanitarno-epidemiologiczne bez skierowania od pracodawcy, zgłaszając się samodzielnie do placówki medycznej oraz informując lekarza o charakterze wykonywanej lub planowanej pracy. Taka sytuacja dotyczy głównie osób rozpoczynających poszukiwanie pracy w branży spożywczej, które chcą uzyskać orzeczenie przed złożeniem aplikacji o pracę, aby zwiększyć swoje szanse na zatrudnienie, a także osób prowadzących własną działalność gospodarczą w zakresie transportu żywności, które nie mają pracodawcy wydającego skierowanie. W obu przypadkach procedura badań oraz wydania orzeczenia jest identyczna, a jedyną różnicą jest brak dokumentu skierowania, co nie stanowi przeszkody formalnej w uzyskaniu orzeczenia.
Drugim i kluczowym etapem procedury jest wykonanie badań laboratoryjnych kału na nosicielstwo bakterii chorobotwórczych. Badanie to polega na pobraniu trzech próbek kału w trzech kolejnych dniach oraz dostarczeniu ich do akredytowanego laboratorium, gdzie przeprowadza się posiewy bakteryjne mające na celu wykrycie obecności pałeczek Salmonella, Shigella, pałeczek duru brzusznego oraz durów rzekomych A, B i C. Kierowca może zamówić zestaw pobraniowy online na stronach internetowych laboratoriów specjalizujących się w badaniach sanitarno-epidemiologicznych lub zgłosić się osobiście do laboratorium stacjonarnego po pojemniki na próbki kału. Zestaw pobraniowy składa się zazwyczaj z trzech sterylnych pojemników z łopatkami do pobierania próbek, instrukcji pobierania oraz etykiet identyfikacyjnych.
Po otrzymaniu zestawu kierowca pobiera próbki kału w trzech kolejnych dniach zgodnie z instrukcją, która zaleca pobieranie próbek rano po pierwszej wypróżnieniu, unikanie zanieczyszczenia próbki moczem oraz niezwłoczne zamknięcie pojemnika. Każdy pojemnik powinien być opisany z podaniem daty oraz godziny pobrania próbki. Po zebraniu wszystkich trzech próbek kierowca dostarcza je do laboratorium osobiście lub wysyła przesyłką kurierską, jeżeli laboratorium oferuje taką usługę. W przypadku badań online, próbki wysyła się w specjalnym opakowaniu zapewniającym zachowanie odpowiednich warunków transportu, a koszty wysyłki zazwyczaj są wliczone w cenę pakietu. Laboratorium analizuje próbki przez okres od pięciu do dziesięciu dni roboczych, a wyniki są wysyłane na adres email podany przez kierowcę lub są dostępne do odbioru w placówce stacjonarnej.
Po otrzymaniu wyników badań kału kierowca umawia się na wizytę u lekarza medycyny pracy lub lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, który przeprowadzi badanie lekarskie oraz wyda orzeczenie sanitarno-epidemiologiczne. Wizyta ta może odbyć się stacjonarnie w poradni medycyny pracy lub online za pośrednictwem telekonsultacji, jeżeli placówka oferuje taką możliwość. Podczas wizyty lekarz przeprowadza wywiad zdrowotny, w którym pyta o przebyte choroby zakaźne, aktualne dolegliwości, kontakty z osobami chorymi oraz o warunki pracy oraz rodzaj wykonywanych czynności. Lekarz analizuje wyniki badań kału oraz ocenia, czy istnieją przeciwwskazania do wykonywania pracy związanej z żywnością.
Jeżeli wyniki badań są prawidłowe oraz lekarz nie stwierdza przeciwwskazań zdrowotnych, wydaje orzeczenie lekarskie do celów sanitarno-epidemiologicznych w dwóch egzemplarzach. Jeden egzemplarz otrzymuje kierowca, który powinien przechowywać go w bezpiecznym miejscu oraz mieć przy sobie podczas wykonywania pracy, a drugi egzemplarz jest przekazywany pracodawcy lub pozostaje w dokumentacji medycznej kierowcy, jeżeli działa jako samozatrudniony.
Orzeczenie zawiera:
W przypadku stwierdzenia nosicielstwa bakterii chorobotwórczych lub innych przeciwwskazań zdrowotnych, lekarz wydaje orzeczenie negatywne, które wyklucza możliwość wykonywania pracy związanej z żywnością do czasu wyleczenia oraz uzyskania prawidłowych wyników badań kontrolnych.
Badania laboratoryjne kału stanowią najbardziej czasochłonny oraz techniczny element procedury uzyskiwania orzeczenia sanitarno-epidemiologicznego, dlatego warto poznać szczegóły tego procesu, aby móc prawidłowo pobrać próbki oraz uniknąć konieczności powtarzania badań z powodu błędów proceduralnych. Badanie kału na nosicielstwo bakterii chorobotwórczych polega na posiewie próbek na specjalistyczne podłoża bakteryjne, inkubacji przez określony czas w warunkach optymalnych dla wzrostu bakterii oraz identyfikacji ewentualnie wyrosłych kolonii za pomocą testów biochemicznych oraz serologicznych. Cała analiza wymaga od pięciu do dziesięciu dni roboczych, ponieważ bakterie rosną stosunkowo wolno, a niektóre gatunki wymagają dodatkowych testów potwierdzających.
Prawidłowe pobranie próbek kału jest kluczowe dla uzyskania wiarygodnych wyników badań oraz uniknięcia fałszywych wyników dodatnich lub ujemnych. Instrukcja pobierania próbek, która jest dołączana do zestawu pobraniowego, zazwyczaj zawiera następujące zalecenia:
Następnie za pomocą łopatki dołączonej do pojemnika pobraniowego należy pobrać niewielką ilość stolca wielkości orzecha laskowego z kilku miejsc, szczególnie z fragmentów zawierających śluz, krew lub inne nieprawidłowe domieszki, jeżeli takie występują. Próbkę umieszcza się w sterylnym pojemniku, który niezwłocznie zamyka się, opisuje z podaniem daty oraz godziny pobrania, a następnie przechowuje w lodówce w temperaturze od dwóch do ośmiu stopni Celsjusza do momentu dostarczenia do laboratorium. Próbki powinny być dostarczone do laboratorium możliwie szybko, najlepiej w ciągu dwudziestu czterech godzin od pobrania, ponieważ dłuższe przechowywanie może prowadzić do obumarcia bakterii oraz uzyskania fałszywych wyników ujemnych. Całą procedurę pobrania należy powtórzyć w trzech kolejnych dniach, aby uzyskać komplet trzech próbek wymaganych do wydania orzeczenia.
Badania kału na nosicielstwo bakterii chorobotwórczych można wykonać w różnych placówkach medycznych oraz laboratoriach, a wybór zależy od preferencji kierowcy, dostępności placówek w danym regionie oraz kosztów badań. Najczęściej badania wykonuje się w Państwowych Stacjach Sanitarno-Epidemiologicznych, które są jednostkami Państwowej Inspekcji Sanitarnej oraz posiadają akredytowane laboratoria mikrobiologiczne przeprowadzające badania sanitarno-epidemiologiczne dla celów urzędowych. Zaletą Stacji Sanitarno-Epidemiologicznych jest wysoka wiarygodność wyników oraz powszechna akceptacja wydawanych zaświadczeń przez wszystkie organy kontrolne, jednak wadą mogą być dłuższe terminy oczekiwania na badania oraz mniejsza elastyczność w zakresie godzin przyjmowania próbek.
Alternatywnie badania można wykonać w prywatnych laboratoriach diagnostycznych, takich jak Diagnostyka, Synevo, Alab czy Medicover, które oferują badania sanitarno-epidemiologiczne w ramach swoich usług medycznych oraz dysponują rozbudowaną siecią punktów pobrań rozmieszczonych w całej Polsce. Prywatne laboratoria często oferują krótsze terminy wykonania badań, wygodne godziny otwarcia, możliwość zamówienia zestawu pobraniowego online z dostawą do domu oraz odbiór wyników przez internet, co jest szczególnie wygodne dla kierowców pracujących w trybie zmianowym lub często przebywających w trasie. Koszty badań w laboratoriach prywatnych są porównywalne z cenami w Stacjach Sanitarno-Epidemiologicznych, a czasem nawet niższe w ramach promocji lub pakietów grupowych dla firm.
Po uzyskaniu wyników badań kału kierowca musi umówić się na wizytę u lekarza uprawnionego do wydawania orzeczeń lekarskich do celów sanitarno-epidemiologicznych, czyli lekarza medycyny pracy posiadającego specjalizację oraz wpis na listę prowadzoną przez wojewódzkiego inspektora sanitarnego lub lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Wizyta ta może odbyć się w poradni medycyny pracy, w przychodni podstawowej opieki zdrowotnej lub online za pośrednictwem telekonsultacji, jeżeli placówka oferuje taką możliwość oraz spełnia wymogi techniczne umożliwiające bezpieczne przesyłanie dokumentacji medycznej oraz wydawanie orzeczeń w formie elektronicznej. Podczas wizyty lekarz przeprowadza badanie lekarskie obejmujące wywiad zdrowotny oraz badanie przedmiotowe, a w niektórych przypadkach również dodatkowe badania diagnostyczne.
Wywiad zdrowotny przeprowadzany przez lekarza ma na celu zebranie informacji o stanie zdrowia kierowcy, przebyciu chorób zakaźnych, kontaktach z osobami chorymi oraz o warunkach pracy oraz rodzaju wykonywanych czynności związanych z żywnością. Lekarz pyta o przebyte choroby przewodu pokarmowego, takie jak salmonelloza, czerwonka bakteryjna, dur brzuszny czy zakażenie pałeczkami E. coli, ponieważ osoby, które przeszły te choroby, mogą pozostać bezobjawowymi nosicielami bakterii przez długi okres po wyleczeniu. Lekarz pyta również o aktualne dolegliwości ze strony układu pokarmowego, takie jak biegunka, wymioty, gorączka, bóle brzucha czy obecność krwi w stolcu, które mogą wskazywać na aktywne zakażenie wykluczające możliwość wykonywania pracy związanej z żywnością.
Badanie przedmiotowe przeprowadzane przez lekarza obejmuje ogólną ocenę stanu zdrowia kierowcy, w tym pomiar temperatury ciała, ciśnienia tętniczego krwi oraz osłuchanie serca i płuc. Lekarz ocenia również ogólny wygląd skóry oraz błon śluzowych, poszukując oznak chorób zakaźnych, takich jak żółtaczka, wysypki skórne czy zapalenie spojówek, które mogą być objawami wirusowego zapalenia wątroby, duru brzusznego lub innych chorób przenoszonych przez żywność. W większości przypadków, jeżeli wyniki badań kału są prawidłowe oraz kierowca nie zgłasza żadnych dolegliwości, badanie przedmiotowe jest krótkie oraz nie wymaga żadnych dodatkowych testów diagnostycznych. Jednak lekarz ma prawo zlecić dodatkowe badania, jeżeli uzna to za konieczne ze względu na stan zdrowia kierowcy lub specyfikę wykonywanej pracy.
W niektórych przypadkach lekarz może zlecić dodatkowe badania diagnostyczne niezbędne do wydania orzeczenia sanitarno-epidemiologicznego lub wykluczenia przeciwwskazań zdrowotnych do wykonywania pracy związanej z żywnością. Do najczęściej zlecanych badań dodatkowych należy rentgenowskie zdjęcie klatki piersiowej, zwane RTG płuc, które ma na celu wykluczenie czynnej gruźlicy płuc będącej przeciwwskazaniem bezwzględnym do pracy przy żywności ze względu na ryzyko przeniesienia prątków gruźlicy na produkty spożywcze lub na współpracowników. Badanie to jest szczególnie często zlecane u osób, które w wywiadzie zgłaszają przewlekły kaszel, utratę masy ciała, gorączkę lub nocne poty, a także u osób, które miały kontakt z chorymi na gruźlicę lub mieszkają w warunkach o zwiększonym ryzyku zakażenia.
Dodatkowo lekarz może zlecić badania krwi, takie jak morfologia krwi z rozmazem, odczyn Biernackiego zwany OB oraz białko C-reaktywne zwane CRP, które pozwalają ocenić ogólny stan zdrowia oraz wykryć ewentualne stany zapalne lub zakażenia. W przypadku podejrzenia wirusowego zapalenia wątroby lekarz może zlecić badanie krwi na obecność przeciwciał przeciwko wirusom zapalenia wątroby typu A, B i C, ponieważ osoba zakażona tymi wirusami stanowi zagrożenie dla innych osób oraz nie powinna pracować przy żywności do czasu wyleczenia. Koszty dodatkowych badań diagnostycznych zleconych przez lekarza powinny być pokryte przez pracodawcę, jeżeli kierowca odbywa badania w ramach skierowania służbowego, lub przez samego kierowcę, jeżeli zgłasza się na badania we własnym zakresie.
Na podstawie wyników badań laboratoryjnych, wywiadu zdrowotnego, badania przedmiotowego oraz ewentualnych dodatkowych badań diagnostycznych lekarz wydaje orzeczenie lekarskie do celów sanitarno-epidemiologicznych. Jeżeli wszystkie wyniki są prawidłowe oraz lekarz nie stwierdza przeciwwskazań zdrowotnych, wydaje orzeczenie pozytywne stwierdzające, że kierowca jest zdolny do wykonywania prac, przy których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby. Orzeczenie jest wydawane w dwóch egzemplarzach na urzędowym druku oraz zawiera:
W przypadku stwierdzenia nosicielstwa bakterii chorobotwórczych lub innych przeciwwskazań zdrowotnych lekarz wydaje orzeczenie negatywne, które może stwierdzać czasowe lub trwałe przeciwwskazania do wykonywania pracy związanej z żywnością. Czasowe przeciwwskazania dotyczą stanów odwracalnych, takich jak bezobjawowe nosicielstwo pałeczek Salmonella, które zazwyczaj ustępuje samoistnie po kilku tygodniach lub po zastosowaniu odpowiedniego leczenia antybiotykowego. W takim przypadku lekarz wyznacza termin badania kontrolnego, po którym, jeżeli wyniki będą prawidłowe, wydaje orzeczenie pozytywne umożliwiające podjęcie pracy. Trwałe przeciwwskazania mogą dotyczyć przewlekłych chorób zakaźnych, takich jak czynna gruźlica oporna na leczenie lub przewlekłe zakażenie wirusami zapalenia wątroby, które wykluczają możliwość bezpiecznego wykonywania pracy przy żywności.
Uwaga! Lekarz ma obowiązek wydać orzeczenie niezwłocznie po zakończeniu badania oraz analizie wszystkich wyników. Opóźnienie w wydaniu orzeczenia lub odmowa jego wydania bez uzasadnienia medycznego stanowi naruszenie obowiązków zawodowych lekarza oraz może być podstawą do złożenia skargi do okręgowej izby lekarskiej.
Koszty uzyskania orzeczenia lekarskiego do celów sanitarno-epidemiologicznego w roku 2026 są zróżnicowane w zależności od wybranej placówki medycznej, regionu Polski oraz tego, czy kierowca korzysta z usług stacjonarnych czy online. Całkowity koszt procedury obejmuje dwa główne elementy: koszt badania laboratoryjnego kału na nosicielstwo bakterii chorobotwórczych oraz koszt wizyty u lekarza medycyny pracy, który wydaje orzeczenie na podstawie wyników badań. Wynosi on średnio 250-300 zł.
Okres ważności orzeczenia lekarskiego do celów sanitarno-epidemiologicznego nie jest ściśle określony przepisami prawa, lecz zależy od decyzji lekarza wydającego orzeczenie, który ustala termin następnego badania w oparciu o ocenę ryzyka zawodowego, charakteru wykonywanej pracy oraz indywidualnego stanu zdrowia kierowcy. W praktyce dla większości kierowców transportujących żywność orzeczenie jest ważne przez okres dwóch lat od daty wydania, co oznacza, że kierowca musi odnowić badania oraz uzyskać nowe orzeczenie przed upływem tego terminu, aby móc legalnie kontynuować pracę. Termin ważności orzeczenia jest wpisany przez lekarza w dokumencie orzeczenia w rubryce oznaczonej jako termin następnego badania oraz jest to data, do której kierowca może pracować na podstawie aktualnego orzeczenia.
Procedura odnowienia orzeczenia sanitarno-epidemiologicznego, potocznie nazywana podbiciem książeczki sanepidowskiej, jest identyczna jak procedura uzyskania pierwszego orzeczenia oraz obejmuje wykonanie badań laboratoryjnych kału na nosicielstwo bakterii chorobotwórczych oraz wizytę u lekarza medycyny pracy. Kierowca powinien rozpocząć procedurę odnowienia na około miesiąc przed upływem terminu ważności aktualnego orzeczenia, aby zapewnić sobie wystarczający zapas czasu na wykonanie badań, oczekiwanie na wyniki oraz uzyskanie nowego orzeczenia przed wygaśnięciem poprzedniego. Jeżeli kierowca rozpocznie procedurę zbyt późno oraz nie zdąży uzyskać nowego orzeczenia przed upływem terminu ważności starego, będzie musiał przerwać pracę do czasu uzyskania nowego dokumentu, co może skutkować utratą wynagrodzenia oraz problemami z pracodawcą.
Warto zaznaczyć, że kierowca, który zgubił orzeczenie sanitarno-epidemiologiczne lub dokumentu uległ zniszczeniu, nie musi powtarzać całej procedury badań od nowa, o ile posiada aktualne wyniki badania kału wykonanego w ciągu ostatnich kilku miesięcy. W takim przypadku wystarczy udać się do lekarza medycyny pracy z kopiami wyników badań oraz poprosić o wydanie duplikatu orzeczenia, co jest znacznie szybsze oraz tańsze niż ponowne wykonywanie badań laboratoryjnych. Jeżeli jednak od wykonania badań minęło już więcej niż sześć miesięcy lub kierowca nie posiada kopii wyników, konieczne jest ponowne wykonanie pełnej procedury badań oraz uzyskanie nowego orzeczenia.
Wykonywanie pracy związanej z transportem żywności bez aktualnego orzeczenia lekarskiego do celów sanitarno-epidemiologicznych stanowi poważne naruszenie przepisów sanitarnych oraz naraża zarówno kierowcę, jak i jego pracodawcę na dotkliwe konsekwencje prawne oraz finansowe. Organy kontrolne, takie jak Państwowa Inspekcja Sanitarna, Inspekcja Weterynaryjna oraz Państwowa Inspekcja Pracy, są uprawnione do przeprowadzania kontroli przestrzegania przepisów sanitarno-epidemiologicznych w zakresie transportu żywności oraz mogą nakładać kary administracyjne na osoby oraz podmioty naruszające te przepisy. Wysokość kar oraz rodzaj sankcji zależą od charakteru naruszenia, jego skali oraz tego, czy jest to pierwsze wykroczenie, czy powtarzające się zachowanie, jednak w każdym przypadku konsekwencje są poważne oraz mogą znacząco wpłynąć na sytuację finansową oraz zawodową kierowcy i pracodawcy.
Pracodawca, który zatrudnia kierowcę do transportu żywności bez aktualnego orzeczenia sanitarno-epidemiologicznego lub dopuszcza go do wykonywania obowiązków mimo upływu terminu ważności orzeczenia, ponosi odpowiedzialność administracyjną oraz może zostać ukarany grzywną w drodze mandatu karnego nałożonego przez inspektora Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Wysokość grzywny może wynosić od tysiąca do 30 tysięcy złotych w zależności od wagi naruszenia oraz tego, czy pracodawca dopuścił się tego uchybienia po raz pierwszy, czy też systematycznie lekceważy przepisy sanitarne. Zgodnie z Kodeksem pracy, osoba odpowiedzialna za stan bezpieczeństwa i higieny pracy, która nie przestrzega przepisów lub zasad bhp, podlega karze grzywny od tysiąca do 30 tysięcy złotych, a w przypadku rażącego naruszenia może grozić nawet kara aresztu do 30 dni lub kara miesiąca ograniczenia wolności.
Oprócz grzywny pracodawca może również otrzymać nakaz administracyjny zobowiązujący go do natychmiastowego odsunięcia kierowcy od wykonywania obowiązków do czasu uzyskania przez niego aktualnego orzeczenia, co w praktyce oznacza konieczność znalezienia zastępstwa oraz reorganizacji pracy w firmie. Jeżeli pracodawca nie zastosuje się do nakazu w wyznaczonym terminie, może zostać nałożona dodatkowa kara pieniężna za niewykonanie decyzji administracyjnej, a w skrajnych przypadkach może dojść do zawieszenia działalności firmy w zakresie transportu żywności do czasu usunięcia nieprawidłowości. Dodatkowo pracodawca może stracić zaufanie klientów oraz partnerów biznesowych, którzy mogą zrezygnować ze współpracy z firmą naruszającą podstawowe standardy sanitarne, co w dłuższej perspektywie może prowadzić do poważnych strat finansowych oraz utraty pozycji na rynku.
Kierowca, który wykonuje pracę związaną z transportem żywności bez aktualnego orzeczenia sanitarno-epidemiologicznego, również ponosi odpowiedzialność prawną oraz może zostać ukarany grzywną nałożoną przez inspektora sanitarnego w drodze mandatu karnego. Wysokość grzywny dla kierowcy jest zazwyczaj niższa niż dla pracodawcy oraz wynosi od kilkuset do kilku tysięcy złotych, jednak w przypadku uporczywego naruszania przepisów lub stwierdzenia, że kierowca świadomie ukrywał brak orzeczenia przed pracodawcą, kara może być wyższa. Kierowca zatrzymany podczas kontroli drogowej bez aktualnego orzeczenia może zostać natychmiastowo odsunięty od wykonywania obowiązków, co oznacza zakaz dalszej jazdy do czasu dostarczenia dokumentu oraz może skutkować pozostawieniem pojazdu na miejscu kontroli do czasu przybycia innego kierowcy posiadającego wymagane dokumenty.
Oprócz grzywny kierowca musi liczyć się z konsekwencjami ze strony pracodawcy, który może rozwiązać umowę o pracę z winy pracownika za ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych, jakim jest niewątpliwie wykonywanie pracy bez wymaganych uprawnień lub dokumentów. Rozwiązanie umowy w trybie dyscyplinarnym oznacza utratę pracy bez okresu wypowiedzenia oraz bez prawa do odprawy, a ponadto może negatywnie wpłynąć na możliwość znalezienia nowego zatrudnienia w branży transportowej, ponieważ przyszli pracodawcy mogą żądać referencji oraz świadectw pracy z poprzednich miejsc zatrudnienia. Dlatego kierowca powinien zawsze dbać o aktualność swojego orzeczenia sanitarno-epidemiologicznego oraz monitorować termin następnego badania, aby uniknąć sytuacji, w której orzeczenie straci ważność w najmniej odpowiednim momencie.
Uwaga! Brak aktualnego orzeczenia sanitarno-epidemiologicznego podczas kontroli może skutkować natychmiastowym odsunięciem kierowcy od pracy, grzywną do trzydziestu tysięcy złotych dla pracodawcy oraz grzywną dla kierowcy, a także rozwiązaniem umowy o pracę w trybie dyscyplinarnym. Nie warto ryzykować konsekwencji prawnych i zawodowych – zawsze dbaj o aktualność swojego orzeczenia.
Tak, orzeczenie sanitarno-epidemiologiczne można uzyskać bez skierowania od pracodawcy, zgłaszając się samodzielnie do placówki medycznej oraz informując lekarza o charakterze wykonywanej lub planowanej pracy związanej z żywnością. Taka sytuacja jest powszechna u osób rozpoczynających poszukiwanie pracy w branży spożywczej, które chcą uzyskać orzeczenie przed aplikowaniem o pracę, aby zwiększyć swoje szanse na zatrudnienie, a także u osób prowadzących własną działalność gospodarczą w zakresie transportu żywności. Procedura badań oraz wydania orzeczenia jest identyczna jak w przypadku posiadania skierowania, a jedyną różnicą jest brak dokumentu skierowania, co nie stanowi przeszkody formalnej w uzyskaniu orzeczenia.
Jeżeli zgubiłeś orzeczenie sanitarno-epidemiologiczne lub dokument uległ zniszczeniu, nie musisz powtarzać całej procedury badań od nowa, o ile posiadas aktualne wyniki badania kału wykonanego w ciągu ostatnich kilku miesięcy. Wystarczy udać się do lekarza medycyny pracy, który wydał oryginalne orzeczenie, z kopiami wyników badań oraz poprosić o wydanie duplikatu orzeczenia. Jeżeli jednak od wykonania badań minęło już więcej niż sześć miesięcy lub nie posiadasz kopii wyników, konieczne jest ponowne wykonanie pełnej procedury badań oraz uzyskanie nowego orzeczenia. Warto przechowywać kopię orzeczenia w bezpiecznym miejscu, na przykład w formie skanu elektronicznego na telefonie lub w chmurze, aby w razie zgubienia oryginału móc szybko odtworzyć dokument.
Tak, przy każdym odnowieniu orzeczenia sanitarno-epidemiologicznego konieczne jest ponowne wykonanie badań laboratoryjnych kału na nosicielstwo bakterii chorobotwórczych, ponieważ badanie to ma na celu wykluczenie aktualnego nosicielstwa oraz nie może opierać się na wynikach sprzed kilku miesięcy lub lat. Bakterie chorobotwórcze mogą być nabyte w dowolnym momencie przez spożycie skażonej żywności, kontakt z osobą chorą lub przez inne drogi zakażenia, dlatego każde odnowienie orzeczenia wymaga świeżych wyników badań potwierdzających brak nosicielstwa w chwili wydawania orzeczenia. Procedura odnowienia jest identyczna jak procedura uzyskania pierwszego orzeczenia oraz obejmuje pobranie trzech próbek kału w trzech kolejnych dniach oraz wizytę u lekarza medycyny pracy po otrzymaniu wyników.
Tak, orzeczenie lekarskie do celów sanitarno-epidemiologicznych wydane przez lekarza medycyny pracy w dowolnym województwie Polski jest ważne na terenie całego kraju oraz honorowane przez wszystkie organy kontrolne, takie jak Państwowa Inspekcja Sanitarna, Inspekcja Weterynaryjna czy Państwowa Inspekcja Pracy. Kierowca może zatem uzyskać orzeczenie w miejscu swojego zamieszkania oraz pracować na jego podstawie w innym województwie bez konieczności uzyskiwania dodatkowych zatwierdzeń lub duplikatów. Orzeczenie powinno być wydane na urzędowym druku oraz zawierać wszystkie wymagane elementy, takie jak dane kierowcy, dane lekarza, pieczęć placówki medycznej oraz podpis lekarza, co zapewnia jego powszechną akceptację na terenie całego kraju.
Po przeczytaniu tego artykułu powinieneś podjąć następujące kroki, aby legalnie oraz bezpiecznie wykonywać pracę związaną z transportem żywności.
Hashtagi:
#KsiążeczkaSanepidowska #OrzeczenieSanitarne #KierowcaŻywność #TransportSpożywczy #BadaniaSanepid #BadaniaKału #LekarzMedycynyPracy #PracaBezKsiążeczki #WymaganiaSanitarne #TransportŻywności
 |
 |
 |
