Opracował: dr inż. Bogusław Madej
Publiczny transport zbiorowy bez statusu użyteczności publicznej to przede wszystkim linie regularne obsługiwane komercyjnie, dostępne dla wszystkich pasażerów, ale niewykonywane na podstawie umowy o świadczenie usług w zakresie użyteczności publicznej. Właściciele firm przewozowych obsługujących takie linie są traktowani jak klasyczni przewoźnicy zarobkowi, czyli podlegają pełnym kontrolom Inspekcji Transportu Drogowego, ponoszą odpowiedzialność za naruszenia na zasadach określonych w ustawie o transporcie drogowym, a każde uchybienie może skutkować dotkliwą karą pieniężną.
Kontrolowane są zarówno dokumenty uprawniające do wykonywania przewozu, sposób realizacji rozkładu jazdy, jak i czas pracy kierowców, zapisy tachografu oraz stan techniczny pojazdu.
Na publicznych liniach komercyjnych cała odpowiedzialność za prawidłową organizację przewozu spoczywa na przedsiębiorcach wykonujących te linie i osobach przez niego wyznaczonych.
W dalszej części artykułu wyjaśniono, czym dokładnie jest publiczny transport zbiorowy bez statusu użyteczności publicznej, jak działają kontrole ITD na liniach komercyjnych.
Data stanu prawnego: 21 grudnia 2025 r.
Publiczny transport zbiorowy to regularny przewóz osób organizowany i wykonywany na określonych liniach, według rozkładu jazdy, z wyznaczonymi przystankami, w sposób dostępny dla wszystkich pasażerów. Pojęcie to obejmuje zarówno przewozy realizowane przez operatorów na zlecenie organizatorów (gmin, powiatów, województw), jak i przewozy komercyjne wykonywane z inicjatywy przedsiębiorców.
Przewóz o charakterze użyteczności publicznej to szczególna forma publicznego transportu zbiorowego, w której operator wykonuje usługę w ogólnym interesie gospodarczym na podstawie umowy z organizatorem i może otrzymywać rekompensatę finansową za świadczenie przewozów na określonym obszarze. Nie obchodzi go czy wykonywanie przewozy będą rentowne czy nierentowne.
W przewozach o charakterze użyteczności publicznej rozkład jazdy, standard usług i warunki przewozu są określane w planach transportowych i umowie o świadczenie usług publicznych, a organizator ma szerokie uprawnienia nadzorcze.
Natomiast w przewozach komercyjnych to przewoźnik decyduje, czy linia zostanie uruchomiona, jak będzie wyglądał rozkład jazdy i taryfa opłat, ponosząc pełne ryzyko ekonomiczne swojej decyzji. Publiczny transport zbiorowy bez statusu użyteczności publicznej oznacza więc linie regularne powszechnie dostępne, ale realizowane wyłącznie na odpowiedzialność i rachunek przewoźnika, bez umowy o świadczenie usług publicznych.
Ustawa o transporcie drogowym przewiduje odrębne zasady odpowiedzialności dla trzech grup: kierowcy, przedsiębiorcy oraz zarządzającego transportem lub innych osób wykonujących czynności związane z przewozem.
Kierowca popełniający naruszenia obowiązków lub warunków przewozu może zostać ukarany grzywną do 2000 zł, najczęściej w formie mandatu wystawionego podczas kontroli.
Podmiot wykonujący przewóz drogowy, czyli przedsiębiorca obsługujący linie komercyjne, podlega karom pieniężnym z szerokiego katalogu naruszeń, w przedziale od 50 zł do 12 000 zł za każde naruszenie, w zależności od jego wagi.
Natomiast zarządzający transportem oraz inne osoby odpowiedzialne za organizację przewozu mogą otrzymać kary w przedziale od 50 zł do 2000 zł za każde naruszenie, jeśli przyczyniły się do powstania nieprawidłowości.
Ustawodawca wprowadził limity łącznej wysokości kar nakładanych za naruszenia stwierdzone podczas jednej kontroli.
Dla przedsiębiorcy wykonującego krajowy transport drogowy osób suma kar za naruszenia ujawnione w trakcie jednej kontroli drogowej nie powinna przekroczyć 12 000 zł, niezależnie od liczby pojedynczych naruszeń.
Dla zarządzającego transportem oraz innych osób odpowiedzialnych za przewóz suma kar za naruszenia stwierdzone w jednej kontroli nie może przekroczyć 3000 zł. Limity te nie wyłączają jednak możliwości nakładania kar w kolejnych kontrolach ani odpowiedzialności wykroczeniowej kierowcy, dlatego powtarzające się naruszenia w skali roku mogą wygenerować znaczne sumy.
Inspektorzy ITD są uprawnieni do zatrzymania pojazdu wykonującego przewóz na linii publicznej komercyjnej i przeprowadzenia kontroli drogowej. Mogą żądać okazania licencji, wypisu z licencji, dokumentów pojazdu, rozkładu jazdy, dokumentów linii, a także sprawdzić zapisy tachografu oraz kart kierowców. W razie potrzeby inspektorzy mają prawo zatrzymać dowód rejestracyjny, zakazać dalszej jazdy, nałożyć mandat na kierowcę oraz sporządzić dokumentację dla organu prowadzącego postępowanie administracyjne wobec przedsiębiorcy.
Odrębnie ITD może przeprowadzić kontrolę w siedzibie przewoźnika, obejmującą analizę dokumentów z dłuższego okresu, co w praktyce pozwala na ocenę, czy naruszenia mają charakter incydentalny, czy systemowy.
Podstawowym obszarem kontroli na liniach publicznych komercyjnych jest zgodność wykonywanego przewozu z dokumentami uprawniającymi. Inspektorzy weryfikują, czy przewoźnik posiada ważne zezwolenie na wykonywanie zawodu przewoźnika drogowego osób (w przewozach krajowych) i licencję wspólnotową (w przewozach międzynarodowych) i czy przewóz jest wykonywany na podstawie właściwych dokumentów linii (zezwolenia), w których określono trasę, przystanki, rozkład jazdy i inne warunki. Sprawdzana jest zgodność faktycznego przebiegu trasy z dokumentami – pomijanie przystanków, skracanie trasy, zmiana godzin kursowania lub zmniejszanie liczby kursów bez dokonania odpowiednich zmian formalnych może zostać uznane za naruszenie warunków przewozu. Brak wymaganych dokumentów linii albo wykonywanie przewozu poza zakresem licencji to jedne z najpoważniejszych naruszeń formalnych dla linii komercyjnych.
Drugi bardzo ważny obszar kontroli dotyczy przestrzegania przepisów o czasie pracy kierowców i prawidłowego używania tachografów. Inspektorzy sprawdzają długość dziennego i tygodniowego czasu prowadzenia pojazdu, przerwy i odpoczynki, a także kompletność danych zapisanych na kartach kierowców. Typowe naruszenia to przekroczenie maksymalnego czasu jazdy, zbyt krótkie przerwy w jeździe, brak wpisu aktywności lub używanie karty innego kierowcy. Na liniach komercyjnych szczególnie często problem wynika z „napiętych” rozkładów jazdy, które nie pozostawiają miejsca na realne przerwy, co w konsekwencji prowadzi do powtarzających się naruszeń. Każde z nich jest osobno oceniane w tabelach naruszeń i może skutkować karą zarówno dla kierowcy, jak i dla przedsiębiorcy.
Przedsiębiorca obsługujący publiczny transport zbiorowy bez statusu użyteczności publicznej odpowiada za szeroką gamę naruszeń ujętych w załączniku do ustawy o transporcie drogowym. Kary pieniężne mieszczą się w przedziale od 50 zł do 12 000 zł za każde naruszenie, a o ich wysokości decyduje waga naruszenia wskazana w tabelach. Do najbardziej dotkliwych należą naruszenia związane z brakiem zezwoleń i licencji dopuszczania do rynku przewozowego, wykonywaniem przewozu bez wymaganych dokumentów linii, rażącym naruszaniem czasu pracy kierowców, manipulacją przy tachografie lub dopuszczeniem do ruchu pojazdów w stanie zagrażającym bezpieczeństwu. Nawet przy limicie 12 000 zł za jedną kontrolę, powtarzające się naruszenia na wielu liniach i w dłuższym okresie mogą generować bardzo wysokie łączne koszty sankcji.
Kierowca wykonujący przewozy na linii komercyjnej ponosi odpowiedzialność za swoje zachowanie na drodze i sposób wykonywania przewozu. Za naruszenia obowiązków wynikających z przepisów o transporcie drogowym może zostać ukarany mandatami, których łączna wysokość w jednej kontroli może wynosić maksimum 3000 zł. Mandaty dotyczą najczęściej przekroczeń czasu prowadzenia pojazdu, zbyt krótkich przerw, nieokazania wymaganych dokumentów, uchybień przy posługiwaniu się tachografem lub nieprawidłowego przewozu pasażerów. Istotne jest, że odpowiedzialność kierowcy nie wyłącza odpowiedzialności przedsiębiorcy – to samo naruszenie może rodzić sankcję zarówno dla osoby prowadzącej pojazd, jak i dla firmy.
Zarządzający transportem odpowiada za organizację przewozów, m.in. za taką konstrukcję rozkładów jazdy, aby kierowcy mogli przestrzegać czasu pracy i odpoczynków oraz za zapewnienie, że w pojeździe są wszystkie wymagane dokumenty. Jeżeli naruszenia wynikają z błędnego planowania, niewystarczającego nadzoru albo tolerowania niewłaściwych praktyk, osoba ta może zostać ukarana karą pieniężną od 50 zł do 2000 zł za każde naruszenie ujęte w tabeli, ale łącznie nie więcej niż 3000 zł. Liczne i poważne naruszenia mogą też oddziaływać na ocenę dobrej reputacji przewoźnika, co ma znaczenie dla utrzymania zezwolenia i licencji wspólnotowej na wykonywanie zawodu przewoźnika drogowego i może wpływać na przyszłe decyzje organów administracji wobec firmy.
Przewoźnik obsługujący linie publiczne komercyjne powinien zadbać, aby każdy pojazd miał komplet aktualnych dokumentów: zezwolenie i licencję oraz wypisy, dowód rejestracyjny, polisę OC, dokumenty potwierdzające uprawnienie do wykonywania przewozu regularnego oraz aktualny rozkład jazdy zgodny ze zgłoszeniem. W siedzibie firmy niezbędna jest uporządkowana dokumentacja dotycząca rozkładów jazdy, zgłoszeń linii, ewidencji czasu pracy kierowców, zapisów z tachografów i historii szkoleń personelu. Dobrym zwyczajem jest okresowe porównywanie faktycznie wykonywanych kursów z dokumentami linii, aby wykrywać rozbieżności zanim zrobi to inspektor. Taka praktyka zmniejsza ryzyko stwierdzenia przez ITD, że przewóz jest wykonywany niezgodnie z warunkami określonymi w dokumentach.
W firmach obsługujących publiczny transport zbiorowy komercyjny warto wprowadzić krótką, napisaną prostym językiem procedurę zachowania podczas kontroli ITD. Powinna ona wskazywać, jakie dokumenty kierowca musi mieć przy sobie, jakie informacje może przekazać inspektorowi oraz kiedy i w jaki sposób ma skontaktować się z dyspozytorem lub zarządzającym transportem. Kluczowe znaczenie ma także cykliczne szkolenie kierowców z czasu pracy, obsługi tachografu i specyfiki linii komercyjnych – najlepiej z wykorzystaniem realnych przykładów naruszeń z własnej floty. Połączenie procedur i szkoleń z regularnym wewnętrznym audytem zapisów tachografów sprawia, że ryzyko poważnych naruszeń podczas kontroli znacząco spada, a ewentualne kary najczęściej mieszczą się w dolnych granicach przewidzianych w przepisach.
Po przeczytaniu tego artykułu powinieneś podjąć następujące kroki.
Planując rozkłady jazdy na liniach publicznych komercyjnych, warto zaczynać od założeń dotyczących czasu pracy kierowców, a dopiero potem „wypełniać” siatkę połączeń, zamiast dokładać kursy kosztem przerw. Krótki, ale systematyczny przegląd losowo wybranych dni pracy kierowców i pojazdów pozwala szybko zauważyć powtarzające się błędy, zanim staną się one przedmiotem zarzutów w protokole kontroli ITD. Dobrze przygotowana firma potrafi traktować kontrolę nie tylko jako zagrożenie, ale jako okazję do potwierdzenia, że jej linie komercyjne są organizowane profesjonalnie i zgodnie z prawem.
#PublicznyTransportZbiorowy #LinieKomercyjne #KontrolaITD #KaryITD #CzasPracyKierowcy #ZarzadzanieTransportem #PrawoTransportowe #PrzewozyRegularne #BezpieczenstwoPasazerow
 |
 |
 |
