Jak napisać umowę cywilnoprawną z kierowcą? Praktyczny przewodnik
Opracował: dr inż. Bogusław Madej
Zatrudnienie kierowcy w transporcie drogowym to jedno z najczęściej występujących wyzwań prawnych dla przedsiębiorców transportowych. Wybór prawidłowej formy umowy – umowy o pracę, umowy zlecenia czy (rzadko) umowy o dzieło – ma decydujące znaczenie dla legalności zatrudnienia, bezpieczeństwa firmy oraz poprawności rozliczeń z organami podatkowymi i ZUS.
Artykuł ten stanowi kompleksowy przewodnik pomagający przedsiębiorcom zrozumieć, na jakich zasadach można legalnie zawrzeć umowę cywilnoprawną z kierowcą, jakie wymagania muszą być spełnione, jak prawidłowo ją skonstruować oraz jakie zagrożenia czekają na osoby popełniające typowe błędy. Zawiera także praktyczne wzory i przykłady, które ułatwiają wdrażanie omawianych rozwiązań w codziennej praktyce.
Kodeks cywilny przewiduje kilka typów umów, które mogą być zawierane między przedsiębiorcą transportowym a kierowcą. Każdy z nich ma inne cechy, inne konsekwencje prawne i podatkowe, oraz inne zagrożenia. Prawidłowy wybór rodzaju umowy jest pierwszym i najważniejszym krokiem w procesie legalnego zatrudnienia kierowcy.
Umowa o pracę – pełna ochrona pracownika
Umowa o pracę, regulowana Kodeksem pracy, jest formą zatrudnienia gwarantującą kierowcy pełną ochronę pracowniczą, w tym urlop wypoczynkowy, zasiłek chorobowy, pracę w godzinach nocnych i w dni wolne, a także ochronę przed arbitralnym rozwiązaniem stosunku pracy przy czym:
Umowa o pracę może być zawarta zarówno w przedsięwzięciach zarobkowych (przewozy zarobkowe), jak i przy przewozach na potrzeby własne przedsiębiorcy.
Pracownik podlega pełnemu reżimowi ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych, w tym obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i zdrowotnemu.
Pracodawca jest zobowiązany dokumentację pracownika i archiwizować wszelkie dokumenty personalne związane z pracą pracownika.
Umowa zlecenia – przesłanki stosowania w transporcie
Istota i cechy umowy zlecenia
Umowa zlecenia, określona w art. 734–751 Kodeksu cywilnego, jest umową starannego działania (umową działania, a nie rezultatu). Zleceniobiorca – w tym przypadku kierowca – zobowiązuje się do wykonania określonych czynności z należytą starannością, ale nie gwarantuje konkretnego, wymiernego lub materialnego rezultatu. To stanowi kluczową różnicę w stosunku do umowy o dzieło.
Stosowanie umowy w przypadku kierowcy:
W transporcie drogowym przedmiotem zlecenia jest wykonywanie czynności kierowcy (prowadzenie pojazdu, nadzór nad załadunkiem, obsługa dokumentacji przewozowej), a nie osiągnięcie konkretnego, wymiernego dzieła.
Umowa zlecenia może być zawarta na czas określony lub nieokreślony, a strony mogą ją wypowiedzieć w każdym czasie, chyba że postanowienia umowy wskazują na inny tryb.
W umowie zlecenia kierowca ma większą niezależność w organizacji pracy niż pracownik etatowy, ale mniej praw socjalnych i ubezpieczeniowych.
Dlaczego umowa zlecenia sprawdza się w transporcie?
Umowa zlecenia w transporcie drogowym znajduje powszechne zastosowanie przede wszystkim w przewozach zarobkowych, gdzie przedsiębiorca potrzebuje elastyczności w dostosowaniu liczby kierowców do sezonowych zmian zapotrzebowania na usługi transportowe. Umowa ta pozwala na szybkie zatrudnienie dodatkowych kierowców bez długotrwałych zobowiązań pracowniczych, co jest szczególnie istotne dla małych i średnich firm transportowych.
Przy regularnych, powtarzalnych przewozach (np. transporty codzienna pomiędzy wskazanymi miastami) umowa zlecenia pozwala na jasne określenie zakresu obowiązków i wynagrodzenia, minimalizując straty czasu na negocjowanie warunków dla każdej pojedynczej usługi. możliwość szybkiego zakończenia współpracy w przypadku niezadowalających wyników lub zmiany strategii biznesowej.
Dla kierowcy umowa zlecenia oferuje większą autonomię – może mieć większy wpływ na organizację czasu pracy w ramach realizacji zlecenia (w granicach wynikających z przepisów o bezpieczeństwie ruchu drogowego), choć jednocześnie nie uzyskuje praw pracowniczych.
Obowiązki kierowcy na umowie zlecenia – co musi robić?
W przypadku umowy zlecenia z kierowcą typowe obowiązki obejmują prowadzenie pojazdu zgodnie z przepisami ruchu drogowego i wewnętrznymi procedurami firmy, dbanie o stan techniczny pojazdu poprzez zgłaszanie usterek, przestrzeganie czasu pracy oraz bezpieczeństwa ładunku. Obowiązki te wynikają zarówno z treści umowy, jak i z przepisów bezpieczeństwa transportu i wymagają:
Prowadzenia pojazdu w sposób bezpieczny i zgodny z przepisami ruchu drogowego, uwzględniając przepisy rozporządzenia (WE) nr 561/2006 w zakresie czasu prowadzenia pojazdu, przerw i odpoczynków.
Dbania o powierzone mienie – pojazd, dokumenty przewozowe, urządzenia pomiarowe (tachograf), sprzęt bezpieczeństwa (trójkąty ostrzegawcze, kamizelki, gaśnice).
Właściwego zabezpieczenia przewożonego ładunku, zgodnie z instrukcjami zleceniodawcy oraz standardami bezpieczeństwa transportu.
Prowadzenia wymaganej dokumentacji przewozowej (liście przewozowe CMR, certyfikaty przewozowe dla ładunków specjalnych), archiwizowanie wydruków z tachografu.
Niezwłocznego informowania zleceniodawcy o zdarzeniach niepożądanych – wypadkach, awariach pojazdu, trudnościach w dostarczeniu ładunku, zmianach w uprawnieniach do kierowania pojazdem.
Zachowania poufności informacji o klientach, trasach przewozowych oraz danych biznesowych dostępu w trakcie realizacji zlecenia.
Kluczowym aspektem jest to, że kierowca odpowiada za staranne wykonywanie tych czynności, ale nie ponosi odpowiedzialności za okoliczności od niego niezależne, takie jak opóźnienia spowodowane korkami drogowymi, awarie pojazdu powstałe mimo prawidłowej eksploatacji czy warunki pogodowe.
Umowa o dzieło z kierowcą – dlaczego jest ryzykowna i nieadekwatna
Istota umowy o dzieło – umowa rezultatu
Umowa o dzieło, określona w art. 627–646 Kodeksu cywilnego, jest umową rezultatu (umową osiągnięcia konkretnego celu). Przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego, indywidualnego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia za osiągnięty rezultat. Dzieło z natury rzeczy musi być materialne (namacalne, wyczuwalne), niepowtarzalne i indywidualne – np. budowa domu, napisanie tekstu, naprawę pojazdu.
Zgodnie z definicją, przewóz osób lub towarów drogowych nie spełnia kryteriów materialności i niepowtarzalności charakterystycznych dla dzieła. Przewóz jest usługą – czynnością powtarzalną, świadczoną w określonym czasie i zgodnie z poleceniami zlecającego. Właśnie dlatego prawo transportowe i praktyka organów kontrolnych jednoznacznie wskazują, że umowa o dzieło jest kategorią nieadekwatną do rzeczywistości transportowej.
Przykład ilustrujący rozróżnienie między umową zlecenia a umową o dzieło
Wyobraźmy sobie przedsiębiorcę transportowego, który zawiera umowę z kierowcą:
Jeśli umowa zlecenia: „Zobowiązujesz się do prowadzenia pojazdu ciężarowego w transporcie krajowym i międzynarodowym towarów, zgodnie z wyznaczanymi kursami, od kwietnia do grudnia 2024 r., za wynagrodzeniem 4000 zł miesięcznie plus premia za dodatkowe kursy." – Tutaj kierowca świadczy usługę (prowadzenie pojazdu), wynagrodzenie jest za czas pracy i wykonane zadania. To jest typowa umowa zlecenia.
Jeśli (błędnie) umowa o dzieło: „Zobowiązujesz się do transportu towarów z magazynu w Warszawie do siedmiu miast odbiorców (Kraków, Poznań, Gdańsk, Łódź, Wrocław, Szczecin, Białystok), dostarczenia każdego ładunku zgodnie z dokumentami przewozowymi i uzyskania podpisów odbiorców, za wynagrodzeniem 1500 zł za każdy ukończony obieg." – Chociaż tutaj „dzieło" to każda pełna runda przewozów, to jest nadal usługą, a nie materialnym dziełem. Zakwalifikowanie tego jako umowy o dzieło byłoby błędem.
Stanowisko organów kontrolnych i orzecznictwa
ZUS (Zakład Ubezpieczeń Społecznych), PIP (Państwowa Inspekcja Pracy) oraz sądy administracyjne i pracy wielokrotnie wskazywały, że zatrudnianie kierowcy na umowę o dzieło „na wykonywanie przewozów" jest obarczone bardzo wysokim ryzykiem. Organy kontrolne kwestionują tego rodzaju umowy jako przykład obejścia przepisów prawa pracy.
Przychylna interpretacja stanowiska ZUS: Jeśli praca kierowcy polega na stałym lub powtarzalnym wykonywaniu przewozów dla tego samego pracodawcy, powinna być kwalifikowana jako umowa o pracę, a nie umowa o dzieło czy umowa zlecenia (chyba że rzeczywiście spełnione są cechy wspierające umowę cywilnoprawną).
W orzecznictwie sądu administracyjnego pojawia się stanowisko, że „dzieło" polegające na świadczeniu usług transportowych nie jest dziełem w rozumieniu kodeksu cywilnego, a tym samym umowa o dzieło jest kategorią nieodpowiednią.
Konsekwencje dla przedsiębiorcy: domiar składek ZUS, kara pieniężna nałożona przez ZUS, możliwość przekwalifikowania umowy przez sąd, jeśli dojdzie do sporu z kierowcą.
Praktyczne ryzyka zatrudnienia kierowcy na umowę o dzieło
Ryzyko kontroli Inspekcji Transportu Drogowego (ITD): ITD, prowadząc kontrolę u przedsiębiorcy, może zakwestionować tę formę zatrudnienia i wymusić zmianę na umowę o pracę.
Ryzyko kontroli ZUS: ZUS może przeprowadzić kontrolę dotyczącą prawidłowości prowadzenia ubezpieczeń i zakwestionować, czy kierowca powinien był być ubezpieczany od momentu zatrudnienia, a nie od momentu odkrycia tego faktu.
Domiar składek i odsetki: Jeśli ZUS uzna, że kierowca powinien był być zatrudniony na umowę o pracę, przedsiębiorca musi zapłacić wszystkie zalegające składki za cały okres zatrudnienia plus odsetki (obecnie około 13,5% rocznie).
Spór z kierowcą: Jeśli kierowca pozwie przedsiębiorcę o zmianie kwalifikacji umowy na umowę o pracę, sąd pracy może przyznać mu wszystkie prawa pracownicze (urlop, zasiłek chorobowy) za cały okres zatrudnienia.
Wnioski – dlaczego umowa o dzieło jest błędem
Aby umowa o dzieło mogła być zastosowana w transporcie, musiałaby dotyczyć rzeczywiście materialnego, niepowtarzalnego dzieła – np. remontu pojazdu, budowy przyczepy czy naprawy silnika. W przypadku przewozów (usług transportowych) nie ma takich cech, dlatego umowa o dzieło jest kategorią nieadekwatną i obarczoną wysokim ryzykiem dla przedsiębiorcy.
Zalecenie praktyczne: W transporcie drogowym stosuj wyłącznie umowy o pracę (gdy cechy zatrudnienia wskazują na stosunek pracy) lub umowy zlecenia (gdy rzeczywiście zachodź cechy niezależności i samodzielności kierowcy). Unikaj umów o dzieło.
Warunki, w jakich można zawrzeć umowę cywilnoprawną
Możliwość zawarcia umowy cywilnoprawnej z kierowcą zależy od rodzaju przewozów (zarobkowe czy na potrzeby własne) oraz od tego, czy rzeczywiste warunki współpracy wskazują na to, że kierowca funkcjonuje jako niezależny zleceniobiorca, czy raczej jako pracownik podlegający kierownictwu.
Przewozy zarobkowe – możliwość wyboru formy zatrudnienia
Zasada elastyczności – co mówi ustawa o transporcie drogowym?
W przypadku przewozów zarobkowych (czyli takich, które stanowią działalność gospodarczą w zakresie transportu drogowego, tj. transport osób lub towarów za wynagrodzeniem), ustawa o transporcie drogowym nie narzuca wprost obowiązku zawierania wyłącznie umów o pracę. Oznacza to, że przedsiębiorca ma teoretycznie prawo do wyboru między umową o pracę a umową cywilnoprawną (umową zlecenia).
Jednak ten brak bezpośredniego wymagania w ustawie o transporcie drogowym nie oznacza całkowitej swobody wyboru. Równolegle obowiązują przepisy Kodeksu pracy, a konkretnie art. 22 § 1, który stanowi, że zatrudnienie w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy (czyli wykonywanie pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym) jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na to, jaką nazwę ma umowa.
Praktyczne konsekwencje – rzeczywistość vs. nazwa umowy
W praktyce przedsiębiorca może zawrzeć umowę cywilnoprawną z kierowcą przy przewozach zarobkowych, ale pod jednym warunkiem, aby rzeczywiste warunki współpracy muszą wskazywać na to, że kierowca jest niezależnym zleceniobiorcą, a nie pracownikiem „po ukrycie" umowy cywilnoprawnej.
Jeśli kierowca de facto pracuje jak pracownik etatowy (ma stałe godziny pracy, stawia się w siedzibie firmy w określonych godzinach, otrzymuje szczegółowe polecenia od pracodawcy, korzysta z płatnego urlopu czy zasiłku chorobowego), to Państwowa Inspekcja Pracy lub sąd pracy może uznać, że w istocie mamy do czynienia z umową o pracę zawartą pod pozorem umowy cywilnoprawnej.
Konsekwencją takiego przekwalifikowania jest konieczność wpisania kierowcy do rejestru pracowników, wyrównania mu wszelkich należności pracowniczych i ubezpieczeniowych za cały okres „nielegalnego" zatrudnienia.
Przewozy na potrzeby własne – obowiązek umowy o pracę
Zakaz umów cywilnoprawnych – przepisy i ich znaczenie
Sytuacja jest zupełnie odmienna w przypadku przewozów na potrzeby własne, czyli takich, które nie stanowią działalności transportowej, ale służą zaspokojeniu potrzeb przewozowych samego przedsiębiorcy. Zgodnie z art. 4 pkt 4 lit. a ustawy o transporcie drogowym, pojazd używany do przewozu na potrzeby własne musi być prowadzony przez przedsiębiorcę lub jego pracownika.
Definicja pracownika, do której odsyła przepis, znajduje się w art. 2 Kodeksu pracy i obejmuje wyłącznie osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Oznacza to jednoznaczny zakaz zatrudniania kierowców na umowach cywilnoprawnych (umowy zlecenia) przy przewozach na potrzeby własne.
Praktyczne przykłady przewozów na potrzeby własne
Producent mebli prowadzi pojazd dostawczy do transportu wyprodukowanych mebli do swoich dział sprzedaży i do hurtowni – to przewóz na potrzeby własne.
Sieć handlowa transportuje towary ze swojego magazynu centralnego do poszczególnych sklepów – to przewóz na potrzeby własne.
Przedsiębiorca prowadzący usługi remontowe transportuje materiały budowlane na swoje budowy – to przewóz na potrzeby własne.
Firma sprzedająca artykuły spożywcze transportuje swój towar do salonów sprzedaży – to przewóz na potrzeby własne.
Konsekwencje zatrudnienia kierowcy na umowę cywilnoprawną przy przewozach na potrzeby własne
Praktyczne konsekwencje naruszenia tego zakazu są bardzo poważne. Przedsiębiorca, który zatrudni kierowcę na umowę zlecenia do wykonywania przewozów na potrzeby własne, naraża się na szereg sankcji administracyjnych i karnych, którymi są:
Kara finansowa: Inspekcja Transportu Drogowego może nałożyć karę 12 000 zł na podstawie art. 27 ust. 2 ustawy o transporcie drogowym za zatrudnianie kierowcy na umowę cywilnoprawną do wykonywania przewozów na potrzeby własne.
Przekwalifikowanie przewozu: Taki przewóz nie będzie uznany za wykonywany na potrzeby własne (i tym samym będący poza wymogiem licencji transportowej), lecz za nielegalny transport drogowy bez wymaganej licencji – co skutkuje dodatkowymi karami.
Orzecznictwo sądów administracyjnych: Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie, które wielokrotnie potwierdzało, że pojęcie pracownika w kontekście przewozów na potrzeby własne należy interpretować ściśle, zgodnie z definicją z Kodeksu pracy.
Członkowie rodziny – to nie wystarczy: Nawet zatrudnienie na umowę zlecenia osoby będącej członkiem rodziny przedsiębiorcy (syna, córki, małżonka) nie spełnia wymagań ustawowych, jeśli nie towarzyszy temu zawarcie umowy o pracę.
Wyjątek – samozatrudnienie przedsiębiorcy
Sam przedsiębiorca może prowadzić pojazd w celu wykonywania przewozów na swoje potrzeby własne, bez konieczności zatrudniania pracownika. Jednak, jeśli potrzebuje tego drugiego kierowcy, musi go zatrudnić na umowę o pracę.
Granice stosowania umowy cywilnoprawnej – ryzyko przekwalifikowania
Art. 22 § 1 Kodeksu pracy – kryterium „cech charakterystycznych dla stosunku pracy"
Nawet przy przewozach zarobkowych, gdzie jest teoretycznie możliwe zastosowanie umowy zlecenia, przedsiębiorca musi być świadomy, że podstawowym kryterium rozróżnienia jest rzeczywisty charakter współpracy, a nie sama nazwa umowy. Art. 22 § 1 Kodeksu pracy stanowi, że zatrudnienie w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy jest stosunkiem pracy, bez względu na nazwę zawartej umowy.
Cechy charakterystyczne dla stosunku pracy to zwłaszcza:
Osobisty charakter pracy: Kierowca wykonuje pracę osobiście, a nie poprzez osoby trzecie lub w ramach zespołu.
Podporządkowanie: Kierowca jest podporządkowany pracodawcy w sensie poddawania się kierownictwu pracodawcy.
Miejsce i czas pracy: Kierowca pracuje w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę (np. stawia się w siedzibie w określonych godzinach, uczestniczy w regulaminowych dyżurach).
Integracja z organizacją firmy: Kierowca jest integralną częścią organizacji firmy, korzysta ze wspólnych zasobów (pojazdy, paliwo, narzędzia).
Cechy świadczące o umowie cywilnoprawnej – jak zachować jej charakter
Aby umowa cywilnoprawna z kierowcą była prawnie dopuszczalna i bezpieczna, musi rzeczywiście spełniać określone warunki wskazujące na cywilnoprawny charakter współpracy. Oto praktyczne cechy umowy zlecenia:
Samodzielność i swoboda organizacyjna: Kierowca ma swobodę w organizacji własnego czasu pracy w ramach realizacji zlecenia – nie jest zobowiązany do stawiania się w określonych godzinach w siedzibie firmy, ale może wyznaczać sobie czasem pracy w ramach zleceń.
Brak typowych benefitów pracowniczych: Kierowca nie korzysta z płatnego urlopu wypoczynkowego, zasiłku chorobowego, dodatków za pracę w nocy czy premii regulaminowych.
Brak ścisłego nadzoru operacyjnego: Zleceniodawca wydaje jedynie ogólne wytyczne dotyczące realizacji zleceń, nie zaś szczegółowe polecenia dotyczące sposobu wykonywania każdej czynności.
Możliwość odmowy zlecenia: Kierowca ma prawo do odmowy przyjęcia zlecenia bez konsekwencji dyscyplinarnych (choć może to mieć wpływ na przychody i dalszą współpracę).
Brak obligatoryjnego wyposażenia: Kierowca nie otrzymuje od pracodawcy sprzętu biurowego, odzieży roboczej czy narzędzi do „osobistego" użytku.
Elastyczność w rozkładzie pracy: Kierowca może pracować dla innych przedsiębiorców transportowych (konkurencji) – choć umowa może zawierać klauzulę zakazu konkurencyjności na rozsądnym poziomie.
Ryzyko i sankcje za naruszenie
Jeśli przedsiębiorca zawrze umowę zlecenia, ale rzeczywiście kierowca będzie pracował jak pracownik etatowy, grozi mu szereg sankcji:
Kara grzywny: Na podstawie art. 281 Kodeksu pracy, przedsiębiorca może zostać ukarany grzywną od 1000 do 30 000 zł za wznowienie lub zaleganie w płatności wynagrodzenia pracownikowi wynagrodzenia, świadczeń i innych należności.
Domiar składek ZUS: ZUS może domagać się zapłaty wszystkich zalegających składek emerytalno-rentowych za całą długość „nielegalnego" zatrudnienia.
Przekwalifikowanie przez sąd pracy: Kierowca może wnieść powództwo o stwierdzenie istnienia stosunku pracy i sąd przyznać mu wszystkie prawa pracownicze (urlop, zasiłek chorobowy, odprawy) za cały okres.
Wymagania prawne wobec kierowcy niezależnie od formy zatrudnienia
Niezależnie od tego, czy kierowca jest zatrudniony na umowę o pracę czy na umowę zlecenia, musi spełniać identyczne wymogi prawne wynikające z przepisów bezpieczeństwa transportu drogowego. Te wymagania są obowiązkowe dla każdego kierowcy wykonującego zawód i są niezależne od formy stosunku prawnego między kierowcą a przedsiębiorcą.
Wiek, prawo jazdy i kwalifikacje zawodowe
Wymagania wiekowe i kwalifikacyjne – art. 39a ustawy o transporcie drogowym
Zgodnie z art. 39a ust. 1 ustawy o transporcie drogowym, przedsiębiorca transportowy lub inny podmiot wykonujący przewóz drogowy może zatrudnić kierowcę wyłącznie wtedy, gdy spełnia on określone wymagania wiekowe i posiada wymagane uprawnienia. Te wymagania są zdefiniowane w przepisach wykonawczych i wynikają również z regulacji Unii Europejskiej dotyczących kwalifikacji zawodowych kierowcy. Do wymagań tych należą:
Pojazdy kategorii grupy C: Minimalny wiek to:
• 18 lat, przy warunku posiadania kwalifikacji wstępnej (280 godzin szkolenia),
• 21 lat przy warunku posiadania kwalifikacji wstępnej przyspieszonej (140 godzin szkolenia),
• dowolny wiek przy posiadaniu kwalifikacji wstępnej lub wstępnej przyspieszonej po odbyciu co 5 lat szkolenia okresowego (35 godzin).
Kierowca po uzyskaniu w/w wymagań może pojazdy ciężarowe lub zespoły pojazdów:
• do 7,5 tony dmc przy posiadaniu prawa jazdy kategorii C1, C1+E,
• powyżej 7,5 tony przy posiadaniu prawa jazdy kategorii C, C+E.
Pojazdy kategorii grupy D: Minimalny wiek to:
• 21 lat, przy warunku posiadania kwalifikacji wstępnej (280 godzin szkolenia),
• 23 lata, przy warunku posiadania kwalifikacji wstępnej przyspieszonej (140 godzin szkolenia),
• dowolny wiek przy posiadaniu kwalifikacji wstępnej lub wstępnej przyspieszonej po odbyciu co 5 lat szkolenia okresowego (35 godzin).
Kierowca po uzyskaniu w/w wymagań może autobusy:
• na liniach regularnych komunikacji zbiorowej na trasie nieprzekraczającej 50 km, przy posiadaniu prawa jazdy kategorii D1, D1+E,
• do prowadzenia autobusów na trasach o dowolnej długości, przy posiadaniu prawa jazdy kategorii D, D+E.
Praktyczne procedury weryfikacji uprawnień
Przedsiębiorca powinien przeprowadzić weryfikację uprawnień kierowcy przed dopuszczeniem go do wykonywania przewozów. Oto praktyczne kroki:
Sprawdzenie aktualności prawa jazdy – wiele krajów posiada elektroniczne rejestry, w Polsce można zweryfikować online poprzez portal udostępniany przez Ministerstwo Infrastruktury.
Sporządzenie kopii dokumentu prawa jazdy (obie strony) i przechowywanie jej w dokumentacji personalnej kierowcy.
Weryfikacja zakresu kategorii prawa jazdy – sprawdzenie czy kierowca ma kategorię wymaganą dla pojazdu, którego będzie prowadzić.
Sprawdzenie czy kierowca nie ma orzeczonego zakazu wykonywania zawodu kierowcy (informacja dostępna w rejestrze sądowym).
W przypadku kierowców zagranicznych – sprawdzenie czy prawo jazdy jest ważne w Polsce i w krajach, przez które będzie przebiegać trasa przewozu.
Weryfikacja posiadania kwalifikacji wstępnej, wstępnej skróconej lub szkolenia okresowego (świadectwo powinno być przechowywane u kierowcy i okazywane podczas kontroli).
Budowanie procedury bieżącego monitorowania aktualizacji uprawnień – przypominanie kierowcy o konieczności odnowienia szkolenia okresowego co najmniej na rok przed jego wygaśnięciem.
Sankcje za zatrudnienie kierowcy bez wymaganych uprawnień: Brak wymaganych kwalifikacji lub prawo jazdy skutkuje karą pieniężną w wysokości 1500 złotych za każde stwierdzenie wykonywania przewozu przez kierowcę bez wymaganych kwalifikacji (art. 29 ust. 3 ustawy o transporcie drogowym).
Czas prowadzenia pojazdu i tachograf
Przepisy rozporządzenia (WE) nr 561/2006 – normy obowiązkowe
Kierowcy zatrudnieni na umowach cywilnoprawnych (umowie zlecenia) podlegają tym samym przepisom dotyczącym czasu prowadzenia pojazdu, przerw i okresów odpoczynku, co kierowcy na umowach o pracę. Oznacza to, że obowiązkowe jest przestrzeganie norm określonych w rozporządzeniu (WE) nr 561/2006.
Maksymalny dzienny czas prowadzenia: 9 godzin, z możliwością przedłużenia do 10 godzin dwa razy w tygodniu.
Tygodniowy czas prowadzenia: nie może przekroczyć 56 godzin.
Łączny czas w dwóch kolejnych tygodniach: nie może być dłuższy niż 90 godzin.
Przerwy: po każdych 4,5 godzinach jazdy kierowca musi odbyć 45-minutową przerwę, którą można podzielić na 15 i 30 minut.
Odpoczynek: minimalna długość odpoczynku dobowego wynosi 11 godzin (może być skrócona do 9 godzin trzy razy w tygodniu).
Obowiązek stosowania tachografu
Obowiązek prawidłowego wykorzystywania tachografu dotyczy również kierowców na umowach cywilno-prawnych, jeśli pojazd podlega wymogowi posiadania tachografu (pojazdy o dopuszczalnej masie całkowitej powyżej 3,5 tony). W tym przypadku:
Kierowca musi posiadać własną kartę kierowcy (wydawaną przez organ transportu drogowego) i prawidłowo jej używać.
Karta kierowcy musi być rejestrowana w tachografie elektronicznym każdorazowo przed rozpoczęciem pracy.
Kierowca rejestruje wszystkie okresy prowadzenia pojazdu, pracy innej niż kierowanie (załadunek, rozładunek), gotowości (oczekiwanie na załadunek) oraz odpoczynku.
Zleceniodawca jest zobowiązany do regularnego pobierania danych z tachografów (wydruk po każdej jeździe, pobieranie danych z karty kierowcy co miesiąc, archiwizowanie danych z samego urządzenia).
Dane muszą być przechowywane przez okres co najmniej jednego roku i udostępniane kontroli ITD (Inspekcji Transportu Drogowego) na żądanie.
Kary za naruszenia: Naruszenie przepisów o czasie prowadzenia pojazdu czy niewłaściwe wykorzystanie tachografu skutkuje karami zarówno dla kierowcy (do 1500 zł), jak i dla przedsiębiorcy (do 5000 zł za pojedyncze naruszenie, znacznie więcej za systematyczne naruszenia). Kary mogą być nałożone niezależnie od formy zatrudnienia.
Badania lekarskie i bezpieczne warunki pracy
Obowiązek pracodawcy – art. 304 Kodeksu pracy
Zgodnie z art. 304 § 1 Kodeksu pracy, pracodawca jest obowiązany zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki pracy osobom fizycznym wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, w tym kierowcom zatrudnionym na umowach cywilnoprawnych. Przepis ten rodzi obowiązek zleceniodawcy w zakresie zapewnienia odpowiednich warunków pracy, wyposażenia kierowcy w niezbędne środki ochrony osobistej oraz przeszkolenia go w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.
Badania lekarskie – obowiązkowe czy dobrowolne?
Kwestia obowiązkowych badań lekarskich kierowców na umowach cywilnoprawnych jest przedmiotem dyskusji i różnych interpretacji. Formalnie rzecz biorąc, kierowcy zatrudnieni na umowie o pracę podlegają wstępnym, okresowym i kontrolnym badaniom lekarskim przeprowadzanym przez lekarza medycyny pracy. W przypadku umów cywilnoprawnych sytuacja jest mniej jasna.
Stanowisko formalne: obowiązek badań lekarskich nie wynika wprost z przepisów dla zleceniobiorców, chyba że specjalne przepisy by ich wymagały dla konkretnej kategorii zawodów (czego w praktyce transportowej nie ma).
Stanowisko praktyczne: ze względu na wysokie wymagania bezpieczeństwa w transporcie drogowym oraz fakt, że kierowca operuje pojazdem, którego awaria może zagrozić życiu ludzi, wielu przedsiębiorców transportowych wymaga od kierowców na umowach zlecenia posiadania aktualnych badań lekarskich potwierdzających brak przeciwwskazań do prowadzenia pojazdów.
Praktyczne wdrożenie: Takie wymaganie może być zawarte w umowie zlecenia jako warunek dopuszczenia do wykonywania zleceń. Koszt badań może zostać pokryty przez zleceniodawcę (wtedy jest to koszt operacyjny firmy) lub przez zleceniobiorcę (kierowcę), w zależności od ustaleń stron.
Kluczowe elementy umowy zlecenia z kierowcą
Prawidłowo sporządzona umowa cywilnoprawna z kierowcą powinna zawierać kompleksowy zestaw postanowień, które jasno określają prawa i obowiązki obu stron, minimalizując ryzyko sporów interpretacyjnych i prawnych. Dokładne zapisanie warunków współpracy chroni zarówno zleceniodawcę, jak i kierowcę, a także ułatwia egzekwowanie zobowiązań. Umowa powinna być sformułowana w sposób precyzyjny, konkretny i unikać niepotrzebnych ogólników.
Dokładne oznaczenie stron umowy
Po stronie zleceniodawcy
Pełna nazwa firmy (lub imię i nazwisko osoby fizycznej prowadzącej działalność) – musi być zgodna z wpisem w KRS/CEIDG.
Adres siedziby lub miejsca zamieszkania.
Numer NIP (identyfikator podatkowy) – wymagany dla VAT-owców.
Numer REGON (dla firm VAT-owych) lub numer wpisu w CEIDG (dla JDG).
Forma prawna (spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, jednoosobowa działalność gospodarcza itp.).
Osoba/osoby uprawnione do reprezentacji firmy (imię, nazwisko, funkcja, podstawa reprezentacji – wpis w KRS, pełnomocnictwo).
Po stronie kierowcy (zleceniobiorcy)
Pełne imię i nazwisko kierowcy.
Numer PESEL (osobowy numer identyfikacyjny).
Seria i numer dokumentu tożsamości (paszport, dowód osobisty).
Adres zamieszkania (dokładnie taki, jak w dokumencie tożsamości).
Jeśli kierowca prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą – numer NIP, numer REGON/wpis w CEIDG, forma prowadzenia działalności (ryczałt, skala podatkowa, karta podatkowa).
Numer rachunku bankowego (jeśli wynagrodzenie będzie wypłacane przelewem).
Prawidłowe oznaczenie stron ma istotne znaczenie nie tylko formalne, ale także praktyczne i podatkowe. Pozwala ono na jednoznaczną identyfikację podmiotów umowy, co jest niezbędne w razie konieczności dochodzenia roszczeń na drodze sądowej lub sporządzania dokumentacji podatkowej i ubezpieczeniowej. W przypadku kierowców będących obywatelami innych państw członkowskich Unii Europejskiej lub krajów trzecich warto dodatkowo odnotować numer paszportu, datę wygaśnięcia oraz potwierdzenie prawa do pobytu i wykonywania pracy w Polsce.
Przedmiot zlecenia i szczegółowy opis obowiązków kierowcy
Najistotniejszą częścią umowy jest precyzyjne, konkretne określenie przedmiotu zlecenia oraz szczegółowy opis zakresu obowiązków kierowcy. Zamiast pisać „wykonywanie usług transportowych", lepiej jest jasno sprecyzować, co konkretnie kierowca będzie robić.
Przykład szczegółowego opisu przedmiotu zlecenia
Zamiast ogólnika w umowie można napisać:
„Zleceniobiorca zobowiązuje się do:
Prowadzenia pojazdu ciężarowego marki Scania S-series (DMC 18 ton) w krajowych i międzynarodowych przewozach drogowych towarów, zgodnie z wyznaczanymi przez Zleceniodawcę kursami i harmonogramami.
Nadzorowania i wspierania załadunku i rozładunku ładunku na terenie magazynów Zleceniodawcy i odbiorców, dbając o bezpieczeństwo ładunku i nienaruszalność opakowań.
Prowadzenia i aktualizacji dokumentacji przewozowej, w tym listów przewozowych CMR, certyfikatów dla ładunków specjalnych, raportów z tras podróży i podobnych dokumentów.
Monitorowania stanu technicznego pojazdu, przeprowadzania codziennych kontroli pojazdu przed wyjazdem i niezwłocznie zgłaszania wszelkich usterek lub potrzeb naprawy Zleceniodawcy.
Prowadzenia pojazdu w zgodzie z przepisami ruchu drogowego i bezpieczeństwa transportu, w tym przestrzegania norm czasu prowadzenia i przerw określonych w rozporządzeniu (WE) nr 561/2006.
Prawidłowego korzystania z urządzenia rejestracyjnego (tachografu), rejestrowania wszystkich okresów prowadzenia pojazdu, pracy innej niż kierowanie, gotowości i odpoczynku przy użyciu własnej karty kierowcy.
Dbania o powierzone mienie – pojazd, karty paliwowe, dokumenty przewozowe, urządzenia pomiarowe – i niezwłocznego zgłaszania wszelkich uszkodzeń lub zdarzeń nadzwyczajnych Zleceniodawcy.
Zachowania poufności informacji o klientach, trasach przewozowych, warunkach handlowych i innych danych biznesowych dostępu w trakcie realizacji umowy."
Im bardziej szczegółowy i konkretny będzie opis obowiązków, tym mniejsze ryzyko późniejszych nieporozumień i sporów o to, co kierowca miał robić.
Okres obowiązywania umowy i miejsce świadczenia usług
Umowa na czas określony vs. nieokreślony
Umowa cywilnoprawna może być zawarta na czas określony (z wyraźną datą wygaśnięcia) lub nieokreślony (z możliwością wypowiedzenia przez każdą ze stron). W praktyce transportu obie formy są stosowane w zależności od potrzeb, przy czym:
Umowa na czas określony: lepiej sprawdza się, gdy potrzeby transportowe mają sezonowy charakter (np. przedsiębiorca transportujący owoce ma zwiększone zapotrzebowanie na kierowców w sezonie zbiorów). Należy wskazać dokładne daty: „od dnia 1 kwietnia 2024 r. do dnia 31 grudnia 2024 r."
Umowa na czas nieokreślony: lepiej sprawdza się w przypadku długotrwałej, regularnej współpracy, gdzie przewiduje się, że potrzeba kierowcy będzie trwać przez okres nieokreślony. Warto wprowadzić możliwość wypowiedzenia z terminami (np. „każda ze stron może wypowiedzieć umowę z zachowaniem 2-tygodniowego okresu wypowiedzenia na koniec miesiąca").
Miejsce świadczenia usług – geograficzne obszary operacyjne
Zamiast wskazywania konkretnego adresu (co byłoby niepraktyczne w transporcie), lepiej określić obszar geograficzny, w którym kierowca będzie wykonywać zlecenia. To daje elastyczność i pozwala na zmieniającą się trasę bez konieczności każdorazowego zmieniana umowy.
Przykłady:
„Miejscem świadczenia usług jest terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i krajów Unii Europejskiej."
„Przewozy odbywają się na trasach krajowych (Polska) i międzynarodowych (Unia Europejska, Turcja, kraje Bałkanów)."
„Kierowca prowadzi pojazdy między magazynami Zleceniodawcy w Warszawie, Poznaniu i Wrocławiu a odbiorcami zlokalizowanymi w Polsce, Niemczech i Czechach."
Takie sformułowanie zapewnia elastyczność w organizacji przewozów i unika konieczności zmiany umowy przy każdej zmianie trasy. Jednocześnie precyzyjne określenie zasięgu geograficznego pozwala kierowcy na świadome podjęcie decyzji o zawarciu umowy, zwłaszcza jeśli ma on osobiste preferencje dotyczące długości tras lub kierunku przewozów.
Wynagrodzenie – modele i zasady ustalania
Kwestia wynagrodzenia jest jednym z najtrudniejszych aspektów zatrudnienia kierowcy na umowie zlecenia. Musi ono uwzględniać zarówno minimalną stawkę godzinową, jak i przepisy ustawy o czasie pracy kierowców, które zabraniają stosowania pewnych modeli wynagrodzeń ze względu na bezpieczeństwo.
Dopuszczalne i niedopuszczalne modele wynagrodzeń
Model 1: Wynagrodzenie godzinowe (DOPUSZCZALNE)
Kierowca otrzymuje stałą stawkę za każdą godzinę wykonywania zlecenia. To jest najprostszy i najbezpieczniejszy model z punktu widzenia prawa pracy i bezpieczeństwa transportu.
Przykład: „Kierowca otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 45 zł za każdą pełną godzinę wykonywania zlecenia, rozliczanego za okresy miesięczne."
Zalety: Transparentne, łatwe do obliczenia i weryfikacji, nie motywuje do naruszania norm bezpieczeństwa.
Wymagania: Musi być co najmniej równe minimalnej stawce godzinowej (w 2024 r. 27,70–28,10 zł w zależności od półrocza).
Model 2: Wynagrodzenie miesięczne (DOPUSZCZALNE)
Kierowca otrzymuje stałą kwotę za każdy miesiąc pracy, niezależnie od liczby przepracowanych godzin. Model ten zakłada szacunkowo, że kierowca będzie pracować około 160–180 godzin miesięcznie (w zależności od branży).
Przykład: „Kierowca otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 5000 zł za każdy miesiąc kalendarzowy wykonywania zlecenia."
Wymogi: Rzeczywiste wynagrodzenie (5000 zł ÷ szacowana liczba godzin) musi być nie niższe niż minimalna stawka godzinowa. Jeśli kierowca pracował mniej godzin niż szacunkowe, wynagrodzenie może być wyższe w przeliczeniu na godzinę.
Uwaga: Wymaga dokładnej ewidencji czasu pracy kierowcy, aby móc wykazać, że minimalna stawka godzinowa została zachowana.
Model 3: Wynagrodzenie mieszane – stawka podstawowa + premia (DOPUSZCZALNE POD WARUNKAMI)
Jest to model, w którym kierowca otrzymuje gwarantowaną stawkę podstawową (np. za godzinę) i dodatkowo premie za osiągnięcie określonych celów. Ten model jest dopuszczalny, ale wymaga ostrożnej konstrukcji, aby nie motywować do naruszenia przepisów o bezpieczeństwie.
Przykład (PRAWIDŁOWY): „Kierowca otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 40 zł za każdą godzinę pracy. Dodatkowo, jeśli w danym miesiącu kierowca wykonał co najmniej 20 pełnych tras (jako 'pełny kurs'), przyznawana jest premia w wysokości 500 zł."
Przykład (NIEPRAWIDŁOWY – ZAKAZANY): „Kierowca otrzymuje 10 zł za każdy przejechany kilometr, co ma na celu motywowanie do szybkich, długich tras." Taki model naruszałby art. 26 ustawy o czasie pracy kierowców.
Kluczowe zasady dla modelu mieszanego:
Część podstawowa wynagrodzenia musi być co najmniej równa minimalnej stawce godzinowej.
Premie nie mogą być powiązane z liczbą przejechanych kilometrów, tempem jazdy czy przekraczaniem norm czasu prowadzenia.
Premie mogą być np. za: prawidłowe zachowanie się pojazdu (brak wypadków/kolizji), terminowe dostarczenie ładunków, brak usterek w dokumentach, szkolenia i certyfikaty.
Premie powinny być proporcjonalne i nie motywować do niebezpiecznej jazdy czy naruszania przepisów o odpoczynku.
Modele NIEDOPUSZCZALNE – Czysty akord za kilometry lub kursy
Najczęściej błędem popełnianym przez przedsiębiorców transportowych jest zatrudnianie kierowcy na „czystym akordzie" – czyli wynagrodzeniu, które jest uzależnione wyłącznie (lub głównie) od liczby przejechanych kilometrów albo liczby wykonanych kursów w danym okresie.
Przykłady:
Przykład ZAKAZANY (czysty akord za km): „Kierowca otrzymuje 8 zł za każdy przejechany kilometr. Jeśli kierowca przejechał 3000 km w miesiącu, otrzymuje 24 000 zł wynagrodzenia."
Przykład ZAKAZANY (czysty akord za kursy): „Kierowca otrzymuje 2000 zł za każdy ukończony kurs. Jeśli w miesiącu wykonał 3 kursy, otrzymuje 6000 zł."
Dlaczego to jest zakazane? Art. 26 ustawy o czasie pracy kierowców z dnia 16 kwietnia 2004 r. stanowi wyraźnie: „Warunki wynagradzania kierowców nie mogą przewidywać składników wynagrodzenia, których wysokość jest uzależniona od liczby przejechanych kilometrów lub ilości przewiezionego ładunku, jeżeli ich stosowanie mogłoby zagrażać bezpieczeństwu na drogach lub zachęcać do naruszania przepisów o czasie prowadzenia pojazdu, przerwach i odpoczynkach."
Logika tego przepisu jest prosta: jeśli wynagrodzenie kierowcy zależy od liczby przejechanych kilometrów, kierowca jest naturalnie motywowany do – jazdy, przekraczania dozwolonych limitów czasu prowadzenia, pomijania obowiązkowych przerw i odpoczynków, niebezpiecznego prowadzenia samochodu. To zagraża nie tylko bezpieczeństwu kierowcy, ale przede wszystkim bezpieczeństwu innych uczestników ruchu drogowego.
Praktyczne konsekwencje zastosowania niedopuszczalnego modelu wynagrodzeń
ITD (Inspekcja Transportu Drogowego) może przeprowadzić audyt umowy i narzucić jej zmianę.
PIP (Państwowa Inspekcja Pracy) może uznać, że naruszone zostały przepisy bezpieczeństwa pracy.
ZUS może domagać się zapłaty dodatkowych składek za niewłaściwe rozliczanie czasu pracy.
Kierowca może pozwać pracodawcę o dopłatę wynagrodzenia do wysokości minimalnej stawki godzinowej.
W razie wypadku drogowego spowodowanego zmęczeniem kierowcy, pracodawca może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej za stworzenie warunków motywujących do niebezpiecznej jazdy.
Minimalna stawka godzinowa i jej obliczanie
Reguła minimalne stawki godzinowej
Od 1 stycznia 2017 r. obowiązuje przepis nakładający obowiązek wypłacania osobom wykonującym pracę na podstawie umowy zlecenia lub umowy o świadczenie usług wynagrodzenia w wysokości nie niższej niż minimalna stawka godzinowa – pod warunkiem, że umowa została zawarta na okres dłuższy niż jeden miesiąc.
Oznacza to, że zleceniodawca nie może wypłacić kierowcy wynagrodzenia niższego niż iloczyn liczby przepracowanych godzin i obowiązującej stawki minimalnej, niezależnie od tego, jaki model wynagrodzeń został ustalony w umowie.
W 2025 r. minimalna stawka godzinowa wynosiła 30,50 zł/h, a w 2026 r. wyniesie 31,40 zł/h.
Praktyczne obliczanie – przykłady
Przykład 1: Wynagrodzenie godzinowe
Umowa zawiera: „Kierowca otrzymuje 40 zł za każdą godzinę pracy." W miesiącu kierowca pracował 160 godzin. Należne wynagrodzenie: 160 godzin × 40 zł = 6400 zł. Minimalna kwota wymagana: 160 godzin × 30,50 zł = 4880 zł. Wynagrodzenie 6400 zł jest wyższe niż minimum, więc jest prawidłowe.
Przykład 2: Wynagrodzenie miesięczne
Umowa zawiera: „Kierowca otrzymuje 4500 zł za każdy miesiąc." W miesiącu kierowca pracował faktycznie 180 godzin (na podstawie ewidencji czasu pracy). Minimalna kwota wymagana: 180 godzin × 30,50 zł = 5490 zł. Wynagrodzenie 4500 zł jest niższe niż minimum (5490 zł), więc kierowca powinien otrzymać dopłatę 990 zł. ✗ (naruszenie)
Ewidencja czasu pracy – obowiązkowa dla wszystkich modeli
Obowiązek zachowania minimalnej stawki godzinowej wymaga prowadzenia ewidencji czasu wykonywania zlecenia przez kierowcę. Zleceniodawca musi być w stanie udokumentować, ile godzin kierowca przepracował w danym miesiącu, aby wykazać, że wypłacone wynagrodzenie było nie niższe niż wymagane minimum.
Praktycznie oznacza to konieczność zbierania od kierowcy informacji o czasie pracy – np. w formie miesięcznych raportów z tras, list obecności, wydruków z tachografu czy fotokopii kart kierowcy.
Sposób dokumentowania czasu pracy powinien być określony w umowie, aby obie strony wiedziały, co dokładnie trzeba zbierać i archiwizować.
Zwrot kosztów podróży, diety i alimenty
Brak ustawowego obowiązku diet dla kierowców na zleceniu
W odróżnieniu od pracowników zatrudnionych na umowę o pracę, kierowcy na umowach cywilnoprawnych NIE SĄ automatycznie uprawnieni do diet za pojazdów służbowe. Art. 775-779 Kodeksu pracy (przepisy o podróży służbowej) mają zastosowanie wyłącznie do pracowników, a nie do zleceniobiorców. Jednak strony mogą umownie uzgodnić zwrot diet, np. we wzroście wynagrodzenia.
Zwrot rzeczywistych kosztów przewozu
Zgodnie z art. 742 Kodeksu cywilnego, zleceniodawca powinien zwrócić kierowcy wydatki poniesione w celu należytego wykonania zlecenia. Praktycznie oznacza to, że przedsiębiorca powinien pokryć rzeczywiste koszty operacyjne związane z realizacją zleceń. Do kosztów tych zalicza się:
Opłaty za autostrady/drogi płatne: Zwrot na podstawie dokumentów potwierdzających (rachunki za winiety, karty autostradowe, druki samopowielające się CB+).
Parkingi: Zwrot kosztów postoju pojazdu w płatnych parkingach, na podstawie paragonów.
Paliwo: Jeśli pojazd nie jest tankowany centralnie przez przedsiębiorstwo, można ustalić ryczałt za km lub zwrot rzeczywistych kosztów na podstawie paragonów.
Naprawy i obsługa pojazdu: Jeśli kierowca odpowiada za drobne naprawy, powinny być zwracane na podstawie dokumentów (faktury, rachunki).
Kwestia „diet" w przewozach międzynarodowych – uwaga na przepisy UE
W przewozach międzynarodowych, zwłaszcza po Unii Europejskiej, obowiązuje rozporządzenie UE o delegowaniu pracowników (dyrektywa 96/71/WE oraz nowsza dyrektywa 2018/957/UE). Przepisy te wymagają, aby wynagrodzenie pracownika delegowanego do pracy w innym kraju UE odpowiadało wynagrodzeniu pracownika w kraju delegowania.
Dla pracowników na umowach o pracę oznacza to, że muszą otrzymywać wynagrodzenie zgodne ze stawkami obowiązującymi w kraju, w którym pracują. Dla kierowców na umowach cywilnoprawnych sytuacja jest bardziej elastyczna – przepisy te nie stosują się w takim stopniu, ale dobrą praktyką jest zapewnienie kierowcy warunków zbliżonych do stosowanych dla pracowników.
Reasumując: Kierowcy na umowach cywilno-prawnych NIE mają ustawowego prawa do diet (w rozumieniu Kodeksu pracy), ale przedsiębiorca może umownie przewidzieć zwrot kosztów jako część wynagrodzenia lub w formie ryczałtowej. W przewozach międzynarodowych warto rozważyć dołożenie dodatkowych świadczeń, aby atrakcyjnie proponować kierowcy pracę, która wymaga pobytu poza domem.
Składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne
Obowiązkowe ubezpieczenia dla kierowcy na zleceniu
Kierowca zatrudniony na podstawie umowy zlecenia podlega obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu i zdrowotnemu. Ubezpieczenie chorobowe jest dobrowolne, chyba że umowa została zawarta z własnym pracodawcą (wtedy ubezpieczenie chorobowe staje się obowiązkowe).
Ubezpieczenia emerytalne i rentowe
Podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie może być niższa niż kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę, która w 2025 r. wyniosła 4666 zł (średnia za rok). Oznacza to, że nawet jeśli rzeczywiste wynagrodzenie kierowcy jest niższe, składki muszą być obliczane od podstawy co najmniej równej tej kwocie.
Łączna stopa: 19,52% podstawy wymiaru (suma składki emerytalne i rentowe).
Praktycznie: zleceniodawca oblicza składkę od podstawy (min. 4666 zł) i pobiera część pracownika (9,76%) z wynagrodzenia kierowcy. Część pracodawcy (9,76%) jest kosztem operacyjnym firmy.
Ubezpieczenie zdrowotne
Obowiązkowe: dla wszystkich zleceniobiorców pracujących powyżej 30 dni w roku.
Finansowanie: kierowca pokrywa całą składkę, ale zleceniodawca ma obowiązek jej pobrania z wynagrodzenia i opłacenia ZUS.
Ubezpieczenie chorobowe – dobrowolne
Dobrowolne: kierowca może zdecydować się na ubezpieczenie chorobowe, ale nie jest ono obowiązkowe.
Stopa: 2,45% podstawy wymiaru.
Finansowanie: kierowca pokrywa całą składkę.
Rejestracja w ZUS – obowiązkowy termin
Zleceniodawca musi zgłosić kierowcę do ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych w terminie 7 dni od zawarcia umowy. Zgłoszenie dokonuje się na formularzu ZUS ZZA za pośrednictwem:
Bezpośrednio w ZUS (jeśli nie jest płatnikiem internetowym),
Online poprzez portal PUE ZUS (jeśli jest zarejestrowany),
Za pośrednictwem biura rachunkowego (jeśli korzysta z jego usług).
Ubezpieczenie NNW (od następstw wypadków) – dobrowolne, ale rekomendowane
Chociaż nie jest to obowiązkowe z punktu widzenia przepisów prawa, wielu przedsiębiorców transportowych decyduje się na wykupienie dla swoich kierowców dobrowolnego ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych wypadków (NNW).
Zakres: obejmuje uszczerbki na zdrowiu, trwałą niezdolność do pracy oraz śmierć w wyniku wypadku komunikacyjnego.
Korzyści: zapewnia kierowcy i jego rodzinie dodatkową ochronę finansową niezależnie od tego, kto ponosi winę za wypadek.
Koszt: stosunkowo niski (kilkanaście do kilkudziesięciu złotych miesięcznie w zależności od zakresu ochrony) w stosunku do potencjalnych świadczeń.
Dodatkowa wartość: dla kierowcy pracującego na umowie cywilno-prawnej, która nie gwarantuje świadczeń socjalnych, ubezpieczenie NNW jest szczególnie cenne i może być czynnikiem wpływającym na zainteresowanie pracą w danej firmie.
Odpowiedzialność za powierzone mienie i towar
Protokół zdawczo-odbiorczy pojazdu
Umowa powinna jednoznacznie określać zakres odpowiedzialności kierowcy za powierzony mu pojazd oraz przewożone towary. Praktyczne rozwiązaniem jest sporządzenie protokołu zdawczo-odbiorczego, w którym zostają odnotowane:
Stan pojazdu w momencie przekazania (brak uszkodzeń, wgniecenia, karby, które już istniały).
Taki protokół stanowi dowód w razie późniejszych sporów o powstanie szkód w pojeździe i ułatwia rozliczenia między stronami.
Odpowiedzialność za przewożony towar w transporcie międzynarodowym
W przewozach międzynarodowych towarów odpowiedzialność jest ograniczona Konwencją CMR (Umowa o umowie przewozu drogowego towarów międzynarodowych) z dnia 19 maja 1956 r
Maksymalny limit odpowiedzialności kierowcy/przewoźnika: w przewozach międzynarodowych wynosi 8,33 jednostek rachunkowych (SDR) za kilogram towaru, co w praktyce wynosi kilkaset złotych za tonę przewożonego ładunku. Natomiast w przewozach krajowych nie ma takich limitów odpowiedzialności co oznacza, że przewoźnik odpowiada za cała warto ładunku.
Obowiązek kierowcy: sprawdzenie ładowności pojazdu, zaznajomienie się z dokumentami transportowymi, prawidłowe zabezpieczenie ładunku.
Ograniczenia odpowiedzialności: kierowca nie ponosi odpowiedzialności za wady samego towaru, błędy w zapakowaniu dokonane przez nadawcę, utratę wartości ze względu na naturalne cechy towarów (np. poprzez wyschnięcie lub wilgoć).
Granice odpowiedzialności w umowie – co jest prawidłowe, co nie
Umowa nie może wprowadzać rozwiązań sprzecznych z Kodeksem cywilnym lub przepisami bezwzględnie obowiązującymi. W szczególności:
ZAKAZANE: „Kierowca odpowiada za wszystkie szkody w pojeździe, niezależnie od przyczyny" – to jest zbyt szerokie i może być nieważne.
ZAKAZANE: „Kierowca nie może nigdy ubiegać się o odszkodowanie za szkody w pojeździe" – to narusza równowagę umowy.
PRAWIDŁOWE: „Kierowca odpowiada za uszkodzenia pojazdu spowodowane jego winą lub zaniedbaniem. Odpowiedzialność jest ograniczona do wysokości szkody rzeczywiście powstałej, z zastrzeżeniem, że odpowiedzialność nie obejmuje szkód w pojazdu powstałych wskutek wad konstrukcyjnych, braku przeglądu przez pracodawcę czy siły wyższej."
Potrącenia z wynagrodzenia – procedura i ograniczenia
Zleceniodawca nie może dokonywać automatycznych, bezwarunkowych potrąceń z wynagrodzenia kierowcy za powstałe szkody. Art. 483 Kodeksu cywilnego stanowi, że dłużnik może domagać się odszkodowania tylko w wypadku, gdy wierzyciel wyrządził szkodę wskutek winy dłużnika.
Prawidłowa procedura: Po ustaleniu rzeczywistej szkody, zleceniodawca powinien powiadomić kierowcę o wysokości roszczenia i dać mu szansę na wyjaśnienie sprawy. Kierowca powinien mieć możliwość negocjacji lub oprotestowania roszczenia. Jeśli strony się nie porozumieją, roszczenie powinno być dochodzone na drodze sądowej.
Wyjątek – pisemna zgoda: Potrącenia mogą być dokonane, jeśli kierowca da pisemną, odrębną (oddzielną od umowy) zgodę na daną wysokość potrącenia, po powstaniu szkody.
Ewidencja czasu pracy kierowcy na zleceniu
Prowadzenie ewidencji czasu pracy kierowcy zatrudnionego na umowie cywilnoprawnej jest nie tylko zalecane, ale ustawowo obowiązkowe z kilku względów. Przedsiębiorca musi zorganizować system dokumentowania czasu pracy kierowcy w sposób rzetelny i zgodny z obowiązującymi regulacjami, aby uniknąć sankcji ze strony organów kontrolnych.
Podstawy prawne obowiązku ewidencji
Obowiązek prowadzenia ewidencji czasu wykonywania zlecenia wynika z:
Art. 8b ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę: nakłada na zleceniodawcę obowiązek ewidencjonowania liczby godzin wykonywania zlecenia przez zleceniobiorcę, jeśli umowa została zawarta na okres dłuższy niż jeden miesiąc. Strony umowy powinny określić w jej treści sposób potwierdzania liczby godzin wykonania zlecenia.
Art. 25 ust. 2 ustawy o czasie pracy kierowców: zobowiązuje przedsiębiorców do prowadzenia uproszczonej ewidencji czasu pracy kierowców zatrudnionych na umowach cywilnoprawnych. Ewidencja powinna obejmować liczbę przepracowanych godzin, godzinę rozpoczęcia i zakończenia pracy oraz liczbę godzin przepracowanych w porze nocnej.
Praktyczne metody ewidencji
Ewidencja czasu pracy może być prowadzona na kilka sposobów, w zależności od technicznych możliwości i charakteru pracy:
Dane z tachografu elektronicznego: najbardziej wiarygodne źródło – zapisy na wykresówkach (tachografy analogowe), wydruki z kart kierowcy, pliki pobrane z tachografów cyfrowych. Dane te powinny być pobierane co nie później niż co 90 dni i archiwizowane.
Karty kierowcy: Karty inteligentne, które zawierają informacje o czasie pracy kierowcy, muszą być czytane regularnie (co najmniej raz na 28 dni dla tachografów cyfrowych).
Aplikacje mobilne: Coraz częściej stosuje się aplikacje GPS do śledzenia pojazdu i automatycznego rejestrowania czasu pracy kierowcy. Takie systemy mogą być bardzo precyzyjne, ale gdy śledzenie następuje w godzinach pracy kierowcy to należy go o tym powiadomić. Natomiast, śledzenie kierowcy poza godzinami kierowcy może się odbywać tylko za jego zgodą na piśmie (wymagania RODO).
Praktyczne wdrożenie – szczegółowy opis w umowie
W umowie zlecenia powinno znaleźć się szczegółowe określenie, w jaki sposób będzie prowadzona ewidencja czasu pracy:
Wzór warunku umowy: „Strony ustalają, że liczba godzin wykonania zlecenia będzie potwierdzona na podstawie:
- (1) danych z tachografu elektronicznego pojazdu, pobieranych co najmniej raz na miesiąc,
- (2) kart kierowcy czytanych zgodnie z przepisami,
- (3) raportów kierowcy sporządzanych po każdej jeździe zawierających godzinę rozpoczęcia i zakończenia pracy.
Kierowca zobowiązany jest do niezwłocznego dostarczania zleceniodawcy kopii raportów i danych pobieranych z tachografu. Ostateczne skalkulowanie liczby godzin przepracowanych w danym miesiącu dokonuje się nie później niż 3 dni roboczych po zakończeniu okresu rozliczeniowego."
Obowiązki zleceniodawcy wobec kierowcy
Bezpieczne i higieniczne warunki pracy
Zgodnie z art. 304 § 1 Kodeksu pracy, pracodawca jest obowiązany zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki pracy osobom fizycznym wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, w tym kierowcom zatrudnionym na umowach cywilnoprawnych. Przepis ten rodzi obowiązek zleceniodawcy w zakresie zapewnienia odpowiednich warunków pracy, wyposażenia kierowcy w niezbędne środki ochrony osobistej oraz przeszkolenia go w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.
Pojazd: Musi być sprawny technicznie, regularnie przeglądany i konserwowany. Kierowca powinien otrzymać pojazd w dobrym stanie i mieć możliwość zgłoszenia usterek, które będą niezwłocznie naprawiane.
Środki ochrony osobistej: Kamizelka odblaskowa, apteczka samochodowa, trójkąty ostrzegawcze, gaśnica, opony zapasowe, inne środki ochronne dla kierowcy zależne od rodzaju wykonywanych przewozów.
Szkolenie BHP: Kierowca powinien otrzymać szkolenie dotyczące bezpiecznej obsługi pojazdu, załadunku i rozładunku, działań w sytuacji awaryjnej czy wypadku.
Miejsce do odpoczynku: Przy dłuższych trasach kierowca powinien mieć dostęp do bezpiecznego miejsca do odpoczynku (parking, motel), zwłaszcza w przewozach międzynarodowych.
Bezpieczeństwo pracy, BHP i ubezpieczenia
Ubezpieczenia obowiązkowe pojazdu i odpowiedzialności przewoźnika
OC (Odpowiedzialność cywilna): Każdy pojazd uczestniczący w ruchu musi posiadać obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej, które chroni osoby trzecie w razie wypadku.
OCP (Ubezpieczenie odpowiedzialności przewoźnika): Dla pojazdów wykorzystywanych w transporcie zawodowym zalecane jest ubezpieczenie odpowiedzialności przewoźnika (ubezpieczenie towaru). W praktyce jest ono obowiązkowe, ale nie z powodu wymagań prawnych, tylko z powodu wymagań zleceniodawców ładunków (przewoźnik bez OCP nie otrzyma zlecenia na przewóz).
NNW (Ubezpieczenie od następstw wypadków): Choć nieobowiązkowe, jest wysokie rekomendowane dla kierowców pracujących na umowach cywilnoprawnych.
Granice i zagrożenia odpowiedzialności kierowcy
Umowa zlecenia nie powinna zawierać postanowień, które w sposób nieuzasadniony lub sprzeczny z zasadami współżycia społecznego obciążają kierowcę odpowiedzialnością. Art. 353^1 Kodeksu cywilnego stanowi, że „postanowienia umowy, które są sprzeczne z ustawą, przepisami wydanymi na jej podstawie, właściwością zobowiązania lub zasadami współżycia społecznego, są nieważne."
Przykłady nieważnych klauzul odpowiedzialności
„Kierowca odpowiada za wszystkie uszkodzenia pojazdu bez względu na przyczynę, nawet jeśli powstały one wskutek wady produktu lub braku przeglądu przez pracodawcę." – Nieważna (zbyt szeroka).
„Kierowca nie może nigdy dochodzić odszkodowania za szkody w pojeździe." – Nieważna (narusza równowagę umowy).
„W razie wypadku kierowca musi zapłacić całą wartość pojazdu, niezależnie od przyczyny." – Nieważna (zbyt surowa kara).
Wypowiedzenie i rozwiązanie umowy zlecenia
Prawo do wypowiedzenia „na każde żądanie"
Umowa zlecenia jest co do zasady umową, którą każda ze stron może wypowiedzieć w każdym czasie (art. 746 Kodeksu cywilnego). Prawo to nie da się ograniczyć ani wyłączyć, nawet jeśli umowa zawiera inne w tym zakresie postanowienia.
Oznacza to, że zarówno zleceniodawca (przedsiębiorca transportowy), jak i kierowca mogą w każdej chwili wycofać się z umowy, jeśli zdecydują się na jej rozwiązanie. W praktyce jednak strony mogą umownie przewidzieć okresy wypowiedzenia (np. 2 tygodnie, miesiąc), które, choć nie są wiążące, ustalają procedurę „cywilizowanego" rozstania.
Wzór warunku: „Każda ze stron może wypowiedzieć umowę z zachowaniem 2-tygodniowego okresu wypowiedzenia kończące, końcowego na koniec miesiąca kalendarzowego. Wypowiedzenie musi być doręczone drugiej stronie w formie pisemnej. Bez zachowania okresu wypowiedzenia umowa kończy się z dniem doręczenia wypowiedzenia."
Rozliczenia po rozwiązaniu umowy
Po rozwiązaniu umowy strony muszą się prawidłowo rozliczyć. Powinny:
Obliczyć wynagrodzenie za ostatni okres pracy (uwzględniając minimalną stawkę godzinową).
Rozliczyć zwroty wydatków (koszty paliwa, autostrady, parkingi) na podstawie dokumentów.
Zwrócić dokumenty, karty paliwowe, urządzenia (tachograf, karta kierowcy) oraz inne powierzone mienie.
Wystawić zaświadczenie o okresie zatrudnienia (dla ubezpieczeń w ZUS czy dla CV kierowcy).
Najczęściej popełniane błędy, zagrożenia i jak ich uniknąć?
Błąd #1: Zatrudnianie na umowę cywilnoprawną w przewozach na potrzeby własne
Problem: Art. 4 pkt 4 lit. a ustawy o transporcie drogowym wymaga, aby pojazd do przewozów na potrzeby własne prowadził pracownik (w rozumieniu Kodeksu pracy).
Konsekwencje: Kara 12 000 zł, uznanie przewozu za nielegalny transport bez licencji, możliwość przekwalifikowania umowy.
Jak uniknąć: Jasna identyfikacja czy przewozy są zarobkowe czy na potrzeby własne. W przewozach na potrzeby własne – zawsze umowa o pracę.
Błąd #2: Pozorna umowa cywilnoprawna przy rzeczywistych cechach stosunku pracy
Problem: Kierowca faktycznie pracuje jak pracownik (stałe godziny, pracuje w siedzibie, otrzymuje polecenia, korzysta z benefitów pracowniczych), ale umowa jest napisana jako zlecenie.
Konsekwencje: Przekwalifikowanie przez sąd pracy, domiar składek ZUS, roszczenia kierowcy o urlop i inne świadczenia pracownicze.
Jak uniknąć: Rzeczywiste zachowanie cech cywilnoprawnych – niezależność, brak stałych godzin, możliwość odmowy zlecenia, brak typowych benefitów pracowniczych.
Błąd #3: Stosowanie niedopuszczalnego modelu wynagrodzeń (czysty akord za km lub kursy)
Problem: Wynagrodzenie zależy wyłącznie od liczby przejechanych kilometrów lub wykonanych kursów, motywując kierowcę do naruszania norm bezpieczeństwa.
Konsekwencje: Kontrole ITD i ZUS, naruszenie art. 26 ustawy o czasie pracy kierowców, podejrzenia o bezpieczeństwo na drogach.
Jak uniknąć: Wynagrodzenie godzinowe, miesięczne lub mieszane (stawka + ostrożnie skonstruowane premie nie powiązane z tempem jazdy).
Błąd #4: Brak ewidencji czasu pracy
Problem: Przedsiębiorca nie prowadzi żadnych dokumentów dotyczących czasu pracy kierowcy, co utrudnia wykazanie przestrzegania minimalnej stawki godzinowej.
Konsekwencje: Kontrola ZUS, domniemanie naruszenia minimalnej stawki godzinowej, narażenie się na żądanie wyrównania wynagrodzenia
Jak uniknąć: Systematyczne zbieranie danych z tachografu, raportów kierowcy, list obecności – co najmniej miesięcznie.
Błąd #5: Zbyt szerokie klauzule odpowiedzialności kierowcy
Problem: Umowa zawiera postanowienia typu „kierowca odpowiada za wszystkie szkody bez wyjątku", co jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.
Konsekwencje: Takie postanowienia mogą być uznane za nieważne przez sąd, jeśli kierowca je kwestionuje.
Jak uniknąć: Ograniczenie odpowiedzialności do szkód wynikających z winy lub zaniedbania kierowcy, z obowiązującymi wyłączeniami (wady konstrukcyjne, siła wyższa, brak przeglądu przez pracodawcę).
Błąd #6: Brak weryfikacji uprawnień kierowcy
Problem: Zatrudnienie kierowcy bez sprawdzenia aktualności prawa jazdy i wymaganych kwalifikacji.
Konsekwencje: Kara 1500 zł za każde stwierdzenie, że kierowca prowadzi pojazd bez wymaganych uprawnień.
Jak uniknąć: Procedura weryfikacji (sprawdzenie CEIDG/KRS, kopie dokumentów, przechowywanie w aktach).
Błąd #7: Brak rejestracji w ZUS w wymaganym terminie
Problem: Przedsiębiorca nie zgłasza kierowcy do ZUS w terminie 7 dni od zawarcia umowy.
Jak uniknąć: Proces rejestracji zaraz po podpisaniu umowy, przechowywanie potwierdzenia zgłoszenia (druk ZZA-1).
Praktyczne kroki implementacji umowy w przedsiębiorstwie
Krok 1 – Ocena rodzaju przewozów: Ustal, czy będą to przewozy zarobkowe czy na potrzeby własne. W przewozach na potrzeby własne – musisz stosować umowę o pracę.
Krok 2 – Przygotowanie umowy zlecenia: Opracuj precyzyjną umowę zawierającą opis obowiązków kierowcy, zakres terytorialny, model wynagrodzeń, obowiązki obu stron, procedury rozliczania i wypowiedzenia.
Krok 3 – Procedura weryfikacji uprawnień: Sprawdź prawo jazdy kierowcy, kwalifikacje zawodowe, brak zakazów wykonywania zawodu. Sporządź kopie dokumentów.
Krok 4 – Zaplanowanie modelu wynagrodzeń: Wybierz model zgodny z minimalną stawką godzinową i przepisami bezpieczeństwa (stawka godzinowa, miesięczna lub ostrożnie skonstruowany model mieszany). Unikaj czystego akordu za km lub kursy.
Krok 5 – Wdrożenie systemu ewidencji czasu pracy: Ustanów procedury pobierania danych z tachografu, zbierania raportów kierowcy, archiwizowania dokumentów.
Krok 6 – Rejestracja w ZUS: Zgłoś kierowcę do ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych w terminie 7 dni od zawarcia umowy. Przechowuj potwierdzenie rejestracji.
Krok 7 – Bezpieczeństwo i ubezpieczenia: Upewnij się, że pojazd jest sprawny, ubezpieczony (OC, OCP, opcjonalnie NNW), a kierowca otrzymał szkolenie z BHP.
Krok 8 – Procedury kontrolne: Ustanów regularne procedury kontroli uprawnień kierowcy, bieżącego monitorowania zgodności z przepisami czasu pracy, bezpieczności pojazdu.
Spis źródeł prawnych
Ustawa z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym (Dz.U. z 2024 r. poz. 1539, Dz.U. z 2025 r. poz. 1490).
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 2025 r. poz. 1071).
Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz.U. z 2023 r. poz. 1465 z późn. zm.).
Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (Dz.U. z 2024 r. poz. 220).
Ustawa z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz.U. z 2024 r. poz. 1748).
Rozporządzenie (WE) nr 561/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie harmonizacji niektórych przepisów socjalnych dotyczących transportu drogowego.
Konwencja CMR – Umowa między Państwami o umowie przewozu drogowego towarów międzynarodowych z dnia 19 maja 1956 r. (Dz.U. z 1962 r. Nr 49, poz. 238).
Obwieszczenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 14 września 2023 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę (M.P. z 2023 r. poz. 974).
Dyrektywa 96/71/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 1996 r. dotycząca delegowania pracowników w ramach świadczenia usług.
Dyrektywa 2018/957/UE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 czerwca 2018 r. zmieniająca dyrektywę 96/71/WE dotyczącą delegowania pracowników.
W naszym serwisie internetowym są wykorzystywane pliki cookies. Służą one do zapamiętywania preferencji i ustawień oraz w celach statystycznych. Użytkownik ma możliwość samodzielnej zmiany ustawień dotyczących plików cookies w swojej przeglądarce internetowej.
Jeżeli wyrażasz zgodę na zapisywanie informacji zawartej w plikach cookies zamknij niniejszy komunikat. Jeżeli nie wyrażasz zgody - zmień ustawienia swojej przeglądarki internetowej
